İnsanoğlu ihtiyaçlı varlık olarak yaratılmıştır. İhtiyaçlarını giderebilmek için de kendisine pek çok güç ve imkân sunulmuştur. Bu imkânlardan biri de karşılıklı ihtiyaçların temini için alışveriş yapabilme beceri ve kabiliyetidir.
Bu sebeple ticaret, insanlık tarihiyle başlamış ve ilk icraat, takas şeklinde meydana gelmiştir. İhtiyaç malzemelerinin değerleri, devrin şartlarına göre değişik uygulamalara uğramışsa da paranın keşfi ile gelişerek belli bir zemine oturmuştur.
Bağrında onlarca medeniyet ve uygarlığı barındıran Anadolu ise bütün dünya için ticaretin her safhasında önemli merkez olma konumunu sürdürmüştür. Bugün de hava, deniz, kara ve demiryolu taşımacılığı bakımından dünyanın sayılı ülkelerindendir.
Anadolu’daki İpek Yolu şehirlerine geçmeden kısaca tarihe uğrak vurmalı. 1071 Malazgirt Zaferi’yle Anadolu’ya Türklerin kapısının açılmasıyla başlayan; ekonomik, sosyal, siyasal ve kültürel fethin ana dinamosunu ticaret teşkil etmiştir.
Anadolu toprakları, Selçukluların fethiyle Müslüman ve Hıristiyan kavimler arasında bir köprü vazifesi görmüş, dünya ekonomisi bakımından eski bir coğrafyada Türklerin fetih ve yönetimiyle yeni bir devir başlamıştır.
XII. yüzyılda Selçukluların hâkimiyetiyle Doğu’dan Batı’ya kervan yolları, tacirler, gezginler ve çeşitli gayelerle yapılan seyahatlerde milletlerin; askeri, siyasi, mimari, sanat, felsefe ve dini hususlarda rahat iletişim kurmaları temin edilmiştir.
Bu eminlik sonucunda Çin’den başlayan İpek Yolu’nun güzergâhı, Anadolu’ya gelince çeşitli kollara ayrılmıştır. Avrupa’ya giden güzergâh, büyük bir nehri besleyen ırmak kolları gibi baştan başa saran ağlarla örülmüştür. Birkaçından söz edelim:
İran üzerinden gelen yollar, Van Erciş, Malazgirt, Hınıs, Erzurum, Tercan, Erzincan, Sivas, Şarkışla, Kayseri, Aksaray, Konya- Ankara, Ayaş.
Bir de yine aynı güzergâhı takip ederek, Konya’dan; Alanya, Antalya olmak üzere limanlarda biten yolculuklar vardır. Bir diğer güzergâh ise yine Tebriz, Erzurum, Bayburt, Gümüşhane, Trabzon’dan Karadeniz limanında sona ermekle birlikte, Erzincan’dan da bir kol; Sivas, Tokat, Amasya, Samsun üzerinden Sinop’a geçmiştir.
Sivas’ı merkeze alan başka bir yol ise Yozgat, Ankara, Ayaş, Beypazarı, Nallıhan, Göynük, Taraklı, Sapanca üzerinden İstanbul’a, oradan da Trakya’dan Avrupa’ya ulaşmıştır.
Konya’yı merkez alan son güzergâhlardan biri de Isparta, Denizli, İzmir limanında hitama ermiştir. Öte yandan, iç coğrafyamızda Denizli’den Iğdır’a, Kütahya’dan Ahlat’a, Antalya’dan Samsun’a uzanan bu ağlar, dünya ticaretine örnek olacak bir yol medeniyet ve kültürünün tapusu mesabesindedir.
Haliyle binlerce kilometrelik bu tapunun elbette yeme, içme, barınma, sosyal ihtiyaçlarla birlikte konaklanan yerlerde de ticaret için mekânlar lazım gelmiştir. İşte günümüzdeki hanlar, kervansaraylar bu amaçla inşa edilmiş ve iller arasında ortalama 40 kilometrede bir bugünkü manasıyla dinlenme tesisleri kurulmuştur.
Kervansarayların esas özelliklerinden biri de güvenliğin sağlanmasının yanı sıra tüccarla birlikte değişik amaçlarla yolculuk eden resmi veya özel görevlilere; din, dil ayrımı yapmadan herkese açık tutulmuş olmasıdır.
Konaklayanların ihtiyaçları için hamam, mescit, hekim, hayvanlar için baytarlar ve nalbantlar ihdas edilerek, ilk üç günü ücretsiz olarak hizmet verilmiştir.
Kervansaraylardan, hanlardan söz ettik lakin unutulmaması gereken bir başka hususa da değinelim. Bu yollar üzerinde köprüler yapılmış olmasıdır. Köprüler de diğer tarihi mekânlar kadar önem arz etmektedir. Yol güvenliğinin ana unsurları olmuştur.
Bugün İpek Yolu’nun geçtiği tüm güzergâhlarda kervansaraylar, hanlar, köprüler restore edilerek, yeniden tarihe ve hizmete hazır hale getirilmektedir.
Anadolu’da, Selçuklular ve beylikler döneminden günümüze 270 civarında kervansaray kaldığı bilinmektedir.