ChatGPT’de bilinç var mı?: Arılardan algoritmalara 'duyarlılık' sınavı

Bilim dünyası, bilincin tanımını yeniden yapıyor. Yapılan son araştırmalar, mevcut yapay zeka modellerinin ‘bilinçliymiş gibi’ davrandığını ancak henüz gerçek bir öz-farkındalığa sahip olmadığını ortaya koyarken; arı ve ahtapot gibi canlıların ‘bilinç çemberine’ dahil edilmesi gerektiğini savunuyor.

Geleneksel görüş, bilinci yalnızca insan beyninin karmaşıklığına atfederken, 2026’da bilimsel paradigma kökten değişiyor. Trends in Cognitive Sciences ve Philosophical Transactions B dergilerinde yayınlanan makaleler, bir varlığın bilinçli olup olmadığını anlamak için ‘ne yaptığına’ (davranış) değil, ‘nasıl yaptığına’ (mekanizma) bakılması gerektiğini vurguluyor.

HAYVAN BİLİNCİNDE YENİ DÖNEM

Nisan 2024’te temelleri atılan ve bugün 500’den fazla bilim insanının imzaladığı Hayvan Bilinci Üzerine New York Bildirgesi, etik sorumluluklarımızı yeniden tanımlıyor. Bildirgeye göre;

• Omurgalılar: Balıklar, sürüngenler ve amfibilerin bilinçli olma ihtimali ‘gerçekçi bir olasılık.’
• Omurgasızlar: Ahtapotlar, yengeçler ve hatta böceklerin (arılar dahil) temel bir bilinç düzeyine sahip olduğu kabul ediliyor.

Filozof Jonathan Birch’in ‘ihtiyat ilkesi’ olarak adlandırdığı yaklaşım, bir varlığın bilinçli olma ihtimali varsa, ona karşı etik davranmanın ekonomik ve ahlaki bir zorunluluk olduğunu hatırlatıyor.

YAPAY ZEKA: TAKLİT Mİ, GERÇEKLİK Mİ?

ChatGPT ve benzeri büyük dil modelleri (LLM), felsefi derinliği olan sohbetler edebilse de bilim dünyası bu konuda temkinli. Araştırmacı Colin Klein’a göre, mevcut sistemlerin mimarisi biyolojik bilinç göstergeleriyle örtüşmüyor.

"Yapay zeka bilinçli olmadan bilinçliymiş gibi davranabilir. Önemli olan bilgi işleme yapısıdır ve mevcut modellerde bu yapı henüz 'duyarlılık' atfedilmesini haklı çıkaracak düzeyde değil."

Ancak kapı tamamen kapalı değil. Bilim insanları, bugünkü sistemlerden farklı bir mimariye sahip gelecek nesil yapay zeka sistemlerinin bilinç kazanmasının önünde hiçbir engel olmadığını belirtiyor.

MEKANİZMAYA ODAKLANAN YENİ MODELLER

Araştırmacılar, böceklerdeki ‘minimal bilinç’ için geliştirdikleri sinir modelini artık makinelerle kıyaslamak için bir zemin olarak kullanıyor. Karmaşık bir bedene, çelişkili ihtiyaçlara ve çoklu duyulara sahip olmanın getirdiği evrimsel sorunları çözmek için beynin yaptığı hesaplamalar, bilincin anahtarı olarak görülüyor.