SGK, kayıt dışılıkla mücadeleyi artık bilimsel ve dijital bir boyuta taşıyor. Yeni Orta Vadeli Program ile yılbaşından itibaren SGK teftişlerinde tam anlamıyla vites yükseltiliyor. Kurallara uymayan işverenleri geriye dönük ağır primler, katlamalı idari para cezaları ve teşviklerin tamamen iptali bekliyor.
Çalışma hayatının en büyük yarası işsizliktir. Fakat ondan daha tehlikeli bir illet vardır: Kayıt dışı istihdam. Bu durum sessizce büyür. Toplumun kılcal damarlarına sızar. Kayıt dışılık sadece işçiyi hiç bildirmemek değildir. Eksik gün bildirmek de eksik ücret göstermek de kayıt dışılıktır. Bu durum basit bir kağıt kazası değildir. Göz göre göre kul hakkına girmektir. Devletin hazinesinden çalmaktır. İşçinin geleceğini karartmaktır. Dürüst işverenin rızkına leke sürmektir.
KİM NE KAYBEDİYOR?
Kayıt dışı çalışmanın kimseye faydası yok. Bu sistem dört tarafa da ağır darbe vurur:
* SGK açısından: Sosyal Güvenlik Kurumu’nun (SGK) hayat damarı primdir. Kayıt dışılık bu damarı keser. Ciddi bir gelir kaybı doğar.
* Devlet açısından: Vergi muslukları kurur. Kamu hizmetleri aksar. Hazine zarar görür.
* Dürüst işveren açısından: Kurallara uyan esnaf, tüccar ve diğer işverenler haksız rekabete maruz kalır. Ahlaksız rekabet dürüstü yakar.
* Çalışan açısından: Sağlık güvencesi yok olur. İşsizlik maaşı erir. Emeklilik hayali hayalhanede kalır. İşçilik alacak ve tazminatları riske girer ya da eksik ödenir.
ÜCRET BAZLI KAYIT DIŞILIK KARA DELİKTİR
Rastgele yöntemler devri kapandı.1999 yılından bu yana akılcı stratejiler uygulanıyor. Önleyici adımlar atılıyor. Veri analizi sayesinde kayıt dışı oranlar yüzde 26.94 seviyesine kadar geriledi. Bu önemli bir başarıdır. Ancak tehlike geçmiş değildir. Asıl büyük tehlike ücret bazlı kayıt dışılıktır.
Asgari ücretin üzerinde maaş alan kıdemli çalışanlar var, profesyoneller var. Mühendisler, ustalar, nitelikli elemanlar var. Gerçekte 66 bin TL maaş alan bir çalışan düşünün. Bu çalışan kağıt üzerinde asgari ücretten gösteriliyor. İşte büyük kara delik buradadır! Bu durum neye yol açar? İşçi aslında kayıtlı görünür. Fakat aldığı ücret kayıtsız kalır. Devlet prim kaybeder. İşçi emekli olduğunda kuş kuşa yem olur. Kıdem tazminatı erir. İŞKUR ödenekleri güdük kalır. Kısacası, tatlı kaşıkla verilen acı kepçeyle alınır.
MÜFETTİŞ KAPIYI ÇALMADAN ÖNCE…
Eski usul teftişler maziye karıştı. "Müfettiş/denetmen çat kapı geldi" devri bitti. Artık devrede yapay zeka, büyük veri var.
SGK ve Maliye el ele verdi. Nokta atışı denetim dönemi başladı. NUTS-II bölge haritaları inceleniyor. Sektörel risk analizleri çıkarılıyor. Yabancı uyruklu çalışanların yoğun olduğu işletmeler mercek altında. Özel istihdam büroları büyüteç altında.
DİJİTAL AĞ NASIL ÇALIŞIYOR?
SGK, kayıt dışılıkla olan mücadelesini artık bilimsel ve dijital bir boyuta taşıyor. Keza yeni Orta Vadeli Program (OVP), önümüzdeki dönemde ekonomi politikasının sadece enflasyonla mücadeleye değil, aynı zamanda kamusal gelirlerin artırılması ve kayıt dışı ekonominin kayda alınmasına odaklanacağını net bir şekilde ortaya koyuyor. Bu kapsamda en kritik adımlardan biri hiç şüphesiz SGK denetimlerinde atılacak. Yılbaşından itibaren SGK teftişlerinde tam anlamıyla vites yükseltiliyor!
Denetimlerde öncelikle kayıt dışılığın yoğun olduğu sektörler ve bölgeler önceden belirlenir. Yapay zeka ve saha gücü el ele verir. Saklanacak yer kalmaz. OVP bunu netleştirir.
Dijital imkânlar ve ağlar artık büyük veri ve yapay zeka risk analizini güçlendirecektir:
* Tam entegrasyon: SGK; Gelir İdaresi Başkanlığı (GİB), bankalar, tapu müdürlükleri, trafik tescil, ruhsat idareleri ve POS cihazı verileriyle tam uyum içinde çalışır.
* Ciro ve matrah uyumsuzluğu: Şirketin cirosu ve sektör ortalaması ile çalışanların bildirilen kazançları çapraz kontrole tabi tutulur.
* Açıktan ödeme tespiti: Banka transferleri, ikramiye ve prim ödemeleri anında radara takılır.
* Meslek kodu denetimi: Genel müdür veya kıdemli yazılımcı asgari ücretten bildirilemez. Sistem anında kırmızı alarm verir.
BASİRETLİ İŞVERENE İHTAR
Yeni OVP ile denetimlerin vitesi sonuna kadar artırıldı. Kurallara uymayan işverenleri ne bekliyor?
* Geriye dönük ağır primler: Eksik bildirilen tüm dönem primleri gecikme cezası ve gecikme zammı ile tahsil edilir.
* Katlamalı idari para cezaları: Kayıt dışılık ve eksik işçilik için göz açtırılmayan idari para cezaları uygulanır.
* Teşviklerin tamamen iptali: En can yakıcı kısım burasıdır. İşverenler 15’ten fazla SGK prim teşvikini kaybetme riskiyle karşı
karşıya kalır. Geçmişte yararlanılan teşvikler dahi faiziyle geri alınır.
Teknoloji gelişti. Sistem şeffaflaştı. Kayıt dışılık saklanamaz hale geldi. Denetim elemanları yapay zeka desteğiyle sahada.
Vakit henüz varken tedbir alınmalı. İşverenlerimiz yılbaşı gelmeden insan kaynakları ve bordro süreçlerini derhal gözden geçirmeli. Mali müşavirler ve bordro uzmanlarıyla bir araya gelip eğriyi doğrudan ayırmalı.
Unutmayınız adaletli kazanç bereket getirir. Alın terinin hakkını tam vermek, hem vicdanen hem iktisaden en büyük güvencedir. Aksine hareket etmek, kendi bindiği dalı kesmektir.
Yasal Uyarı: Yayınlanan köşe yazısı/haberin tüm hakları İstanbul Ticaret Gazetesi'ne aittir. Kaynak gösterilse veya habere aktif link verilse dahi köşe yazısı/haberin tamamı ya da bir bölümü kesinlikle kullanılamaz. Ayrıntılar için lütfen tıklayın.