Yapay zekada 20 milyar dolarlık değer hedefi

TÜRKİYE, yapay zekanın ekonomide ve üretimde kullanımını artırmak için 2030’a kadar uzanan yeni yol haritasını uygulamaya aldı. Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı koordinasyonunda kamu, özel sektör, üniversiteler ve sivil toplum kuruluşlarının katkısıyla hazırlanan Türkiye Yapay Zeka Eylem Planı (2026-2030), Cumhurbaşkanı Recep Tayyip Erdoğan’ın imzasıyla 18 Ağustos’ta Resmi Gazete’de yayımlandı. Plan, özel sektörden 500 milyar lira yatırımı harekete geçirmeyi ve yapay zeka ekosisteminde 1 trilyon lirayı (20 milyar dolar) aşan ekonomik değer oluşturmayı hedefliyor.

DÖRT ANA EKSEN

Eylem planı, ‘Fark Et, İstifade Et, Üret ve Yönet’ olmak üzere dört ana eksen üzerine kuruluyor. Her eksenin altında dörder eylem bulunuyor ve toplam 16 öncelikli eylemin hayata geçirilmesi öngörülüyor. Plan; veri merkezleri, hesaplama donanımı, yapay zeka modelleri, uygulamalar, yetenek geliştirme, finansman ve düzenleme başlıklarını tek çatı altında topluyor. Uygulamanın ilk aşaması olan 2026-2027 döneminde temel yönetişim yapılarının kurulması, sektörel veri alanlarının pilotlanması ve kamuda öncü uygulamaların devreye alınması planlanıyor. 2028-2030 döneminde ise pilot çalışmaların ülke geneline yayılması ve yerli modellerin ticarileştirilmesi hedefleniyor.

5 MİLYON OKURYAZAR

Plan kapsamında 5 milyon vatandaşa yapay zeka farkındalığı kazandırılacak. e-Devlet Kapısı üzerinden vatandaşların yetkinlik düzeylerini ölçebileceği ulusal bir değerlendirme altyapısı kurulacak. Ekosisteme 10 bin ileri düzey yapay zeka uzmanı ile 100 bin yapay zeka uygulama profesyoneli kazandırılacak. Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı ayrıca Google işbirliğiyle ‘Herkes için Yapay Zeka’ adlı bir okuryazarlık girişimi de başlattı.

KOBİ’LERE GPU ERİŞİMİ

Altyapı tarafında 1 gigawat veri merkezi kurulu gücüne ulaşılması ve yüksek hesaplama kapasitesinin araştırmacılar ile KOBİ’lerin erişimine açılması planlanıyor. ‘Herkes İçin GPU’ programıyla ilk fazda yılda en az 2 milyon GPU-saat kredi tahsis edilecek; bu kapasitenin 2028 sonuna kadar yıllık en az 20 milyon GPU-saate çıkarılması öngörülüyor. Veri merkezi, bulut ve yapay zeka altyapıları için özel sektörden en az 500 milyar liralık yatırımın harekete geçirilmesi hedefleniyor.

ROBOTİK VE İŞBİRLİĞİ

Plan, veri ve düzenleme mekanizmalarının yanı sıra fiziksel yapay zeka ve robotik üretimini de kapsıyor. Ulusal Veri Kütüphanesi ve güvenli veri alanlarının oluşturulması, çok paydaşlı Ulusal Yapay Zeka Etik Kurulu kurulması ve TÜRKPATENT bünyesinde ‘Yapay Zeka Hızlı Hat’ modeliyle sınai mülkiyet başvurularının hızlandırılması planlanıyor. Savunma sanayinde geliştirilen robotik ve otonom sistem yetkinliklerinin sivil alanlara aktarılması için 2027 sonuna kadar 3 öncelikli pilot, 2 üniversite-sanayi robotik merkezi, 3 test sahası ve 3 teknoloji transferi projesi başlatılması; 2030’a kadar 5 ihracat veya ortak geliştirme anlaşmasına ulaşılması hedefleniyor.

YERLİ MODELLER

Plan kapsamında TÜBİTAK’ın Bilge modeli, T3 Vakfı ile Baykar’ın çalışmaları ve HAVELSAN’ın 9 milyar parametreli Main platformu öne çıkan yerli girişimler arasında yer alıyor. Türkiye, Türk Devletleri Teşkilatı ile Oğuz, Kıpçak ve Karluk dillerini kapsayan ortak bir büyük dil modeli geliştirmeyi de planlıyor. Sürecin yürütülmesi için Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı bünyesinde Milli Teknoloji ve Yapay Zeka Genel Müdürlüğü, Cumhurbaşkanlığı bünyesinde ise Kamu Yapay Zeka Genel Müdürlüğü kuruldu. Planın yönetişim yapısının merkezinde yer alacak Ulusal Yapay Zeka Kurulu; stratejik karar alma, uygulamaların takibi, etik rehberlik ve teknik güvenlik değerlendirmesi görevlerini üstlenecek.

KÜRESEL HEDEFLER

Türkiye, 2021-2025 döneminde uyguladığı Ulusal Yapay Zeka Stratejisi ile küresel yapay zeka endeksinde 44’üncü sıradan 34’üncü sıraya yükselmişti. Yeni dönemde hedef, yapay zeka ekosisteminde ilk 20, küresel ekonomide ise ilk 10 ülke arasında yer almak olarak belirlendi. Uluslararası projeksiyonlar, yapay zekanın 2030 yılına kadar küresel ekonomiye yaklaşık 20 trilyon dolarlık ilave değer kazandıracağını öngörüyor.

ULUSLARARASI AÇILIM

Eylem planı doğrultusunda Türkiye’nin uluslararası alandaki yapay zeka işbirliklerini de genişletmesi planlanıyor. Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı koordinasyonunda 2027 yılı sonuna kadar en az beş ülkeyle ikili yapay zeka çerçeve anlaşması ve üç uluslararası organizasyonla mutabakat zaptı imzalanması hedefleniyor. İstanbul’un ise küresel demo günleri, geliştirici programları ve yatırımcı buluşmalarının merkezi olarak konumlandırılması öngörülüyor.

PLANIN GÜCÜ ÖLÇÜLEBİLİR HEDEFLER VE ÖZEL SEKTÖR

SETA Araştırmacısı ve Azerbaycan Hazar Üniversitesi Öğretim Üyesi Dr. Gloria Shkurti Özdemir, 2026-2030 Yapay Zeka Eylem Planı’nın ölçülebilir ve aşamalı hedefleriyle önceki strateji belgelerinden pozitif ayrıştığını belirtti. Özdemir, ‘Herkes İçin GPU’ programının 2 milyon GPU-saatten başlayarak 2028’de 20 milyon GPU-saate ulaşmasının, planın kademeli ve izlenebilir bir yapıda hazırlandığını gösterdiğini söyledi. Planın finansman modelinin güçlü unsurlardan biri olduğunu vurgulayan Özdemir, “Planda 25 milyar TL’lik fonla yaklaşık 500 milyar TL özel sektör yatırımının harekete geçirilmesi hedeflenmiş. 1 GW veri merkezi, 10 TWh düşük karbonlu elektrik, exabayt ölçeğinde depolama ve 100 Tb/s ulusal omurga hedeflerinin enerji, bağlantı ve hesaplama kapasitesini bütünleşik biçimde ele alıyor. Uluslararası yatırımcılara güven veren unsur da tam olarak bu yaklaşım” dedi.

Kamu alımlarının yerli çözümler için erken talep oluşturacağını söyleyen Özdemir, planın 1 trilyon TL’nin üzerinde ekonomik değer hedeflediğine dikkat çekti. Özdemir, “İnsan kaynağı tarafında 10 bin ileri düzey uzman, 100 bin yapay zeka uygulayıcısı ve 5 milyon kişiye yapay zeka okuryazarlığı eğitimi verilecek. Planla kazanımların ekonominin geneline yayılması amaçlanıyor. Yerli modellerin bölgesel pazarlara açılması hedefi de önemli. Bu süreç, Türkiye’nin bölgesel bir yapay zeka merkezi haline gelmesine katkı sağlayacak” şeklinde konuştu.

HEDEF OYUN KURUCU ÜLKE OLMAK

İstanbul Ticaret Üniversitesi Teknoloji Transfer Ofisi (TTO) Koordinatörü Doç. Dr. İlker Köse, Türkiye’nin yapay zeka yarışında henüz oyun kurucu ülkeler arasında yer almadığını belirterek, 2026-2030 Yapay Zeka Eylem Planı’nın da bu farkı gözeterek hazırlandığına dikkat çekti. Yapay Zeka Eylem Planı çalışma ekibinde de yer alan Köse, ‘Fark Et, İstifade Et, Üret, Yönet’ yaklaşımıyla kurgulanan planın, mevcut teknolojileri önce benimseyip kullanmayı, ardından üretim ve yönetim kapasitesini geliştirmeyi hedeflediğini söyledi. Beş yıllık takvimin kamu kurumları, özel sektör ve araştırma kuruluşları arasında güçlü bir eşgüdüm gerektirdiğini belirten Köse, “Her eylemin ve hedefin kimler tarafından yerine getirileceği zaten belirlenmiş durumda. Bu kurgu yapılırken klasik bir KPI mantığı yerine, çıktı odaklı anahtar hedeflere dayanan OKR yaklaşımı benimsenmiş” dedi. Köse’ye göre plan, enerjiden veri merkezlerine, büyük dil modellerinden uygulamalara kadar yapay zeka ekosistemini katmanlı biçimde ele alıyor. Köse, kamu kurumlarının yapay zeka çözümlerine bütçe ayırmasının iç pazarda yeni bir talep yaratabileceğini, girişimlere sağlanacak desteklerin de bu süreci besleyebileceğini vurguladı. Planın diğer önemli ayağının ise bölgesel işbirliği olduğuna dikkat çeken Köse, Türkiye’nin komşu ve kardeş ülkelerle ortak teknoloji ve kullanım alanları geliştirmesinin, küresel rekabette ölçek kazanmasına katkı sağlayabileceğini söyledi.

 

ÖZEL SEKTÖR YATIRIMLARI HAREKETE GEÇİRİLECEK

Yapay Zeka Eylem Planı’nın ekonomi ve finans ayağı, kamu kaynaklarını özel sermayeyle birlikte harekete geçirerek 2030’a kadar 1 trilyon lirayı aşan ekonomik değer oluşturma hedefi üzerine kuruluyor. Veri merkezi ve yapay zeka yatırımlarına yaklaşık 3 milyar dolarlık kamu kaynağı sağlanarak en az 10 milyar dolarlık özel sektör yatırımının harekete geçirilmesi öngörülüyor. Ayrıca kamu yatırım programı harcamalarının en az yüzde 2’sinin yapay zeka projelerine ayrılması planlanıyor.

Finansman tarafında ise 10 milyar liralık Ulusal Yapay Zeka Araştırma Fonu ile 15 milyar liralık Yapay Zeka Büyüme Fonu devreye alınacak. KOBİ’ler için ilk 12 ayda en az 1000 yapay zeka kuponu tahsis edilmesi, desteklenen pilotlarda ortalama en az yüzde 10 verimlilik veya kalite artışına ulaşılması da planın ölçülebilir ekonomik hedefleri arasında. Sektörel yapay zeka modellerinde ise 2028 sonuna kadar en az 10 lisanslama veya ortak geliştirme anlaşması, yurt dışında 25 kurumsal kullanım ve 100 milyon lira ihracat geliri hedefleniyor.