Ticari medeniyetimizde helal kazancın köklü mirası

Alışveriş veya üretmenin, tüketmenin bereketi çok kazanmak ve çok kâr edip, çok harcamakta değildir. Alışveriş ihtiyaçları karşılamak demektir.

Tüketmek ise ihtiyaç fazlasına para harcamaktır. Kazancın bereketinde esas olan unsur, karşılık rıza içerisinde helal lokmadır. Bu kadim hakikat, yüzyıllardır topraklarımızda ticari hayatın düsturu olmuştur.

Haram lokmadan uzak durmayı canından aziz bilen insanımız, Anadolu’nun iktisadi omurgasını oluşturmuştur. Bu omurganın takipçisi ve uygulayıcısı olan Ahilik kuralları, ticari hayatımızın dünyaya örnek olmasını sağlamış ve özellikle dünya tacirleri ile seyyahların dikkatini çekmiştir.

Ticaret; alışverişte hakka riayettir, müşterinin hukukunu gözetmektir. Ticari medeniyetimizin kökünde çok kazanmak bir üstünlük göstergesi olmamış, esas marifetin bereketli kazançta olduğu asırlardır söylene gelmiştir.

Bugün yeniden hatırlatılması gereken bir geleneğimizden de bahsetmeliyiz. Helal kazancın somut örneklerinden biri de ‘siftah’ geleneğimizdir. Selçuklu ve Osmanlı’dan günümüze miras kalan bu gelenekte, sabah ilk satışını yapan bir esnafımız, ikinci müşterisini, “Ben siftahımı ettim, komşum etmedi. Var komşumdan al” diyerek, rızkını bölüşmüştür.

***

Ticari örfümüzde bu davranış, günümüzde ‘çok kazan çok harca’ baskısının; ‘altta kalanın canı çıksın’ açgözlülüğüne, Anadolu topraklarından verilen en asil cevaptır. Burada gaye, rakibini yok etmek değil, komşunun da evine ekmek götürmesini sağlamaktır.

Yine tecrübeli esnafımız der ki: “Komşusunu kıskanan bir esnafın kazancında bereket olmaz.” Bu davranış ayrıca esnaf ve müşteri nezdinde itibar kaybı demektir. Helal kazanç bilincinin çarşılara yansıyan bir diğer zarif tezahürü de çarşı girişlerinde, cami önlerinde ve halkın sıkça kullandığı sokak başlarında bulunan ‘sadaka taşları’ ve bakkallarda bulunan ‘zimem defterleri’ idi.

Zimem; ‘zimmet’ kelimesinin çoğuludur ve borçlar anlamına gelir. Günümüzde bu defterler yurdumuzun çeşitli il ve ilçelerimizin mahallerindeki bakkallarda hâlâ geçerliliğini koruyor. Hayırsever insanlarımız, zaman zaman bakkalları ziyaret ederek, defterlerdeki borçları öder. Borçlu kimin ödediğini bilmez.

Dolayısıyla hayırseverlerimiz varlıklı oluşlarına bir üstünlük imtiyazı olarak değil, kazancının içinde fakirin de hakkı olduğuna inanmıştır. Sağ elin verdiğini sol elin görmediği bu sistem, helal kazancın toplumsal barışa ve berekete nasıl dönüştüğünün muazzam bir vesikasıdır.

Bugün modern dünya, tamamen kâr odaklı, insanı ve ahlakı merkeze almayan ekonomik krizlerin pençesinde kıvranırken; bizim yönümüzü döneceğimiz yer yine kendi köklerimizdir.

Yerli ve milli bir üretim hamlesi, sadece yüksek teknoloji fabrikalar kurmakla veya üretim hacmini büyütmekle tamamlanamaz. Bu üretimin harcına, geleceğimizin teminatı olan helal kazanç bilincini, dürüstlük ilkesi ve kul hakkı hassasiyetini eklemek mecburiyetindeyiz.

***

Velhasıl; nicelik olarak çok olan her şey bereket anlamına gelmez. Cüzdan ile vicdan arasındaki dengede; helal kazancın, hak edilmemiş kazançlardan daha büyük bir refah ve huzur getireceğine dair ticari hayatımızda çok örnekler vardır.

Bizler esnafımızla, tüccarımızla ve sanayicimizle bu kadim ahlakı diri tuttukça, ticaret sadece cüzdanlarımızı değil, ruhumuzu ve topyekûn vatanımızı bereketlendirmeye devam edecektir. Rızkı veren Allah’tır; kula düşen ise o rızkı lekelemeden, helal dairesinde aramak ve Anadolu’nun bu asil mirasına sahip çıkmaktır.

Sözü ehli tacirlerimizin hayat tecrübelerinden damla damla gelmiş tespitleriyle bitirelim: “Kul hakkı karışmış malın bereketi olmaz. Bereket birlikten doğar. Birlik dağıldığında bereket de dağılır.”