Orta Doğu’da artan jeopolitik gerilimler, enerji piyasalarında ve küresel havacılık sektöründe derin sarsıntılara neden olmaya devam ediyor. ABD, İsrail ve İran arasında şubat sonundan itibaren tırmanan çatışmalar ve Hürmüz Boğazı'ndaki kısıtlamalar, petrol fiyatlarındaki ralliyle sınırlı kalmadı. Dikkat edilmesi gereken şoklardan biri de havacılık sektörünün can damarı olan jet yakıtı fiyatları. Dünyanın en kritik petrol ürünleri geçiş güzergahının tıkanması, tedarik zincirinde ağır tahribat yaratıyor. Havayolu şirketlerinin operasyon maliyetleri katlanırken, küresel jet yakıtı tedarik haritası değişiyor.
HÜRMÜZ KAYNAKLI FİYAT ŞOKU
Günlük 15 milyon varil ham petrol ve 5 milyon varil petrol ürününün geçtiği Hürmüz Boğazı'ndaki daralma, fiyatlarda yukarı yönlü sert hareketlere yol açtı. Uluslararası Hava Taşımacılığı Birliği (IATA) verilerine göre, küresel jet yakıtı fiyatları çatışmaların yoğunlaşmasıyla yüzde 110'u aşan artış gösterdi. Kriz öncesi varil başına 100 doların altında olan jet yakıtı, nisan ayında 209 dolar seviyelerini gördü. Avrupa'nın büyük ithalat merkezlerinde ise maliyet ve navlun dahil rakamların 216 doları aşması, risk algısını net şekilde ortaya koyuyor.
AVRUPA'DA '3 HAFTA' ALARMI
Küresel darboğazdan en çok etkilenenler biri de Körfez rafinerilerine bağımlı Avrupa. Avrupa havalimanları, Orta Doğu kaynaklı krizin faturasını ‘sistemik kıtlık’ riskiyle ödüyor. Uluslararası Havalimanları Konseyi Avrupa (ACI Europe) tarafından AB Komisyonu'na iletilen uyarı mektubuna göre, Hürmüz Boğazı'ndaki akış normale dönmezse kıtadaki havalimanlarında rezervler tükenecek. Konsey, 3 hafta içinde sistemik kriz başlayabileceğini duyurdu. Tedarikin daralmasıyla İtalya’daki Bologna ve Venedik dahil bazı havalimanlarında ikmal kısıtlamaları başladı. Kriz sürerse, yaz sezonu öncesi Avrupa'da uçuş iptalleri yaşanması bekleniyor.
Orta Doğu'daki savaşın tedarik zincirinde yarattığı şokun en sert vurduğu pazarların başında Asya geliyor. Uluslararası enerji analiz platformu Kpler ve pazar verilerine göre, Asya'nın ana aktarma merkezi Singapur'da jet yakıtının varil fiyatı kriz öncesine kıyasla yüzde 140'ın üzerinde artış göstererek 230 dolara kadar fırlamış durumda. Çin ve Tayland gibi bölgesel üreticilerin kendi stoklarını korumak için jet yakıtı ihracatına kısıtlamalar getirmesi Asya pazarında fiziksel bir ‘yakıt kıtlığı’ yaratırken; AirAsia, Vietnam Airlines ve Cathay Pacific gibi bölgenin dev taşıyıcıları peş peşe yüzlerce uçuşu iptal edip biletlere yüzde 20 ila 35 arasında ek yakıt ücretleri yansıtmaya başladı.
TEDARİKTE ABD ÖNE ÇIKMAYA BAŞLADI
Orta Doğu'daki kördüğüm ve Avrupa'daki kıtlık sinyalleri, küresel yakıt akış yönünü de değiştiriyor. Dünyanın büyük havacılık ağları, riski dağıtmak için rotayı ABD'ye çevirdi. Körfez'in riskli hale gelmesi, ABD'yi ana alternatif tedarikçi konumuna getirdi. Finansal veri platformlarının raporlarına göre, Avrupa'nın jet yakıtı ithalatında tarihsel olarak düşük paya sahip ABD'den yapılan alımlarda büyük sıçrama yaşandı. İngiltere'nin ABD'den ithalatı mart ayında yaklaşık 500 bin tona ulaşarak önceki ayın iki katına çıktı.
UÇAK BİLETLERİNE YANSIYACAK
Uzmanlara göre, çatışmalar bir şekilde dondurulsa dahi güvenlik endişeleri ve artan sigorta primleri nedeniyle tankerlerin Körfez'e dönüşü zaman alacak. Bu da jet yakıtı fiyatlarının uzun süre tarihi zirvelerde tutunacağı anlamına gelebilir. Küresel havacılık endüstrisinde en büyük gider kalemi olan yakıttaki bu sert yükselişin, önümüzdeki çeyrekte uçak biletlerine zam olarak dönmesi kaçınılmaz görünüyor. Hem artan bilet fiyatları hem de hava kargo maliyetlerinin tetikleyeceği emtia enflasyonu, küresel ekonomiyi de etkileyecek.
