Motorinde küresel arz sıkışıklığı

Orta Doğu’daki jeopolitik gerilimler ile Rusya-Ukrayna savaşının enerji altyapılarına uzanan etkileri, küresel akaryakıt piyasalarında ham petrolden bağımsız, derin bir ürün krizini tetikledi. Ukrayna’nın Rus rafinerilerini hedef alan saldırıları ve Hürmüz Boğazı’ndaki geçiş kısıtlamaları, dünya genelinde motorin arz zincirini doğrudan etkiledi. Özellikle deniz yoluyla yapılan dizel ticaretinin belkemiğini oluşturan Rusya ve Körfez bölgesindeki arz kesintileri, yaklaşan kış öncesinde küresel rafineri marjlarını rekor seviyelere taşırken, akaryakıt fiyatları tüm dünyada zirveye ulaştı.

EŞ ZAMANLI DEVRE DIŞI KALDILAR
Uluslararası Enerji Ajansı (IEA) verilerine göre, normal koşullarda günde yaklaşık 5 milyon varil petrol ürününün sevk edildiği Hürmüz Boğazı’ndaki akışların ciddi ölçüde yavaşlaması, Körfez rafinerilerinin Asya, Avrupa ve Afrika pazarlarına ürün ulaştırmasını engelledi. Bu gelişmeyle Körfez ülkelerinin net motorin ve gaz yağı ihracatı ağustosta günlük ortalama 390 bin varile gerileyerek, çatışma öncesi hacminin dörtte birinin hemen üzerinde kaldı.

Aynı dönemde Ukrayna'nın saldırıları sonucu rafinaj altyapısı ağır darbe alan Rusya’da da üçüncü çeyrek rafineri faaliyetlerinin geçen yılın aynı dönemine göre günlük 1.2 milyon varil gerilemesi bekleniyor. Körfez ve Rusya’nın toplam net dizel ve gaz yağı ihracatı ağustosta, şubat ayına göre günlük 1.6 milyon varil düşüş kaydetti. Savaş öncesi dönemde küresel deniz yolu dizel ticaretinin yaklaşık yüzde 45’ini karşılayan bu iki merkezin eş zamanlı devre dışı kalması, piyasada ikame edilmesi güç bir ürün açığı yarattı.

KÜRESEL RAFİNERİ KAPASİTESİ SINIRDA
Rafineri işleme hacmi ağustosta aylık bazda günlük 960 bin varil artışla 81.4 milyon varile çıksa da geçen yılın aynı ayına kıyasla günlük 4.2 milyon varil daha düşük kaldı. Yıl geneline bakıldığında ise küresel rafineri işleme hacminin geçen yıla göre günlük 2.6 milyon varil azalarak ortalama 81. milyon varilde kalacağı öngörülüyor. OECD ülkelerindeki yüksek kapasite kullanımı ve sonbaharla birlikte başlayan planlı mevsimsel bakım sezonu, sistemin yeni arz şoklarını ilave üretimle karşılama esnekliğini ortadan kaldırıyor.

Avrupa merkezli bağımsız veri sağlayıcısı Montel’in Jeopolitik Enerji Analisti Andres Cala, petrol ürünleri piyasalarının ham petrole kıyasla çok daha düşük esnekliğe sahip olduğuna dikkat çekti. Cala, küresel talebin yaklaşık yüzde 4’üne denk gelen bir ürün arzının kesintiye uğradığını belirterek, asıl meselenin piyasada sadece ham petrol bulunmaması değil, petrolün ihtiyaç duyulan nihai ürüne dönüştürülme kapasitesinin sınırlanması olduğunu vurguladı.

DİZEL MARJLARI TARİHİ ORTALAMAYI KATLADI
Piyasadaki darlık, rafinerilerin ham petrolü işleyip motorine dönüştürürken elde ettiği kârlılığı eşi görülmemiş seviyelere taşıdı. Norveç merkezli araştırma kuruluşu Rystad Energy Başkan Yardımcısı Janiv Shah, Avrupa ve Akdeniz piyasalarında motorin marjlarının tarihsel ortalamaların 4 ila 5 katına çıkarak rekor kırdığını belirtti. Kompleks rafinerilerde toplam marjlar da normalin 2 ila 4 katı düzeyinde seyrediyor. ABD Enerji Bilgi İdaresi (EIA) verileri de bu tabloyu destekleyerek, motorin ve jet yakıtı rafineri marjlarının yıllık bazda iki kattan fazla arttığını ortaya koyuyor.

Ağır taşımacılık, tarım ve sanayinin ana yakıtı olan orta distilat ürünlerindeki bu tablo, düşük stok tamponları ve artan navlun maliyetleriyle birleştiğinde kış aylarında dizel piyasasını benzine kıyasla çok daha kırılgan kılıyor.

KÜRESEL ÇAPTA POMPA FİYATLARINA YANSIDI
Yaşanan kriz, küresel çapta pompa fiyatlarına doğrudan yansıdı. Almanya ve Fransa’da 27 Şubat’ta 1.8 Euro seviyesinde olan motorinin litresi eylül ortasında 2.4 Euro’ya tırmandı. ABD’de motorinin galon fiyatı 3.75 dolardan ilk kez 6.50 dolar sınırını aştı.

Uluslararası Akdeniz piyasasındaki CIF MED Genova/Lavera ürün fiyatını referans alan Türkiye’de de tablo değişti. Motorin ihtiyacının yüzde 53’ünü yerli üretimden, yüzde 47’sini ise doğrudan ithalat yoluyla karşılayan Türkiye, dış piyasalardaki bu yükselişten etkilendi. 27 Şubat öncesinde litre başına 60-62 lira bandında olan motorin fiyatları, eylül ayında 100 lira sınırına dayandı. Fiyatlardaki aşırı oynaklığın tüketiciye yansımasını sınırlamak amacıyla mart ayında devreye alınan Eşel Mobil sistemi ise ÖTV feragatleri üzerinden dalgalanmayı dengelemede önemli rol oynuyor.