MIT araştırması: Akıl yürütme dil merkezlerinden bağımsız ilerliyor

Düşünce mi dili doğurur, yoksa dil mi düşüncenin aracıdır? sorusu, uzun süredir felsefe, dilbilim ve bilişsel bilimlerin temel tartışma alanlarından birini oluşturuyor. Massachusetts Teknoloji Enstitüsü (MIT) McGovern Beyin Araştırma Enstitüsü bünyesinde yürütülen yeni çalışma, mantıksal akıl yürütme yeteneği ile dil becerilerinin beyinde ayrı sistemler üzerinden çalıştığını ortaya koydu. MIT Beyin ve Bilişsel Bilimler Bölümü Doçenti Evelina Fedorenko liderliğindeki araştırma ekibi, ciddi afazi yaşayan bireyler üzerinde gerçekleştirdiği deneylerde, dil yeteneğindeki kaybın mantıksal düşünme becerisini aynı ölçüde etkilemediğini belirledi. Bulgular *PNAS* dergisinde yayımlandı.

DİL OLMADAN SEMBOLİK KURAL ÇIKARIMI

Araştırma kapsamında, dil anlama ve üretme yetenekleri ciddi ölçüde zarar görmüş katılımcılara sözlü veya yazılı talimat içermeyen soyut bulmacalar verildi. Sayılar ve geometrik şekillerden oluşan görevlerde katılımcılardan karmaşık kuralları belirlemeleri ve eksik desenleri tamamlamaları istendi. Dil yeteneği kısıtlı bireylerin, bu zorlu görevlerde sağlıklı katılımcılardan oluşan kontrol grubuyla benzer başarı oranına ulaştığı görüldü. Katılımcılar vardıkları sonuçları jestler ve çizimler aracılığıyla aktarabildi. Bu sonuçlar, sembolik kuralların belirlenmesi ve mantıksal sonuçlara ulaşılması için dilsel altyapının zorunlu olmadığını gösterdi.

BEYNİN ÇOKLU TALEP AĞI DEVREYE GİRİYOR

Fonksiyonel manyetik rezonans görüntüleme seansları da davranışsal testlerden elde edilen sonuçları destekledi. Sağlıklı yetişkinler mantıksal problemleri çözerken beynin dil işleme merkezlerinin belirgin biçimde etkinleşmediği görüldü. Bunun yerine karmaşık problem çözme, dikkat ve planlama süreçlerini destekleyen çoklu talep ağının devreye girdiği tespit edildi. Araştırma, dil işleme sistemi ile soyut düşünme ve mantıksal çıkarım süreçlerinin beyinde aynı sinirsel altyapıya dayanmadığını ortaya koydu.

DİL KAYBI MUHAKEME KAYBI ANLAMINA GELMİYOR

Çalışmanın bulguları, iletişim güçlüğü yaşayan bireylerin zihinsel kapasitelerinin değerlendirilmesine ilişkin klinik ve toplumsal yaklaşımlar açısından da önem taşıyor. Afazi yaşayan bireylerin finansal işlemleri yönetebilmesi, karmaşık kararlar alabilmesi ve stratejik oyunlarda başarılı olabilmesi, dil kaybının zeka veya muhakeme kaybı anlamına gelmediğini gösteriyor. Araştırmacılar, kekemelik gibi gelişimsel dil bozuklukları bulunan veya ana dili farklı olan kişilerin değerlendirilmesinde de dil becerisi ile düşünme kapasitesinin birbirinden ayrılması gerektiğini belirtiyor.

YAPAY ZEKA MİMARİLERİNE YENİ YAKLAŞIM

Araştırmanın bir diğer önemli alanını yapay zeka sistemleri oluşturuyor. ChatGPT ve Claude gibi büyük dil modelleri, metin üzerinden eğitilerek insan muhakemesine benzer çıktılar üretebiliyor. Ancak insan beyninde dil ile soyut mantığın ayrı sistemler üzerinden yürütülmesi, mevcut yapay zeka mimarileriyle insan zihninin çalışma biçimi arasında temel bir fark bulunduğunu gösteriyor. MIT ekibinin elde ettiği bulguların, dil işleme ile mantıksal akıl yürütmeyi ayrı katmanlarda ele alan daha verimli ve insan düşüncesine daha yakın yeni nesil yapay zeka sistemlerinin geliştirilmesine katkı sağlaması bekleniyor.