Her yıl 62 milyon cihaz atılıyor! Teknoloji ürünleri doğru imha ediliyor mu?

Ucuz şarj cihazları, mini vantilatörler, taşınabilir bataryalar ve elektronik sigaralar gibi kısa ömürlü elektronik ürünlerin tüketimi, dünya genelinde elektronik atık miktarını artırıyor. Brüksel merkezli Avrupa Elektrikli ve Elektronik Atık Toplama Kuruluşu WEEE Forum tarafından yapılan değerlendirmeler, düşük fiyatlı ve kısa sürede kullanım dışı kalan ürünlerin çevre üzerindeki baskısını ortaya koyuyor.

Fast-Tech olarak adlandırılan bu ürün grubu; düşük fiyatlı elektronik cihazların yanı sıra akıllı bileklikler, fitness takip cihazları ve tek kullanımlık elektronik sigaraları da kapsıyor. WEEE Forum’un verilerine göre, Fast-Tech ürünlerini satın alanların yaklaşık yüzde 40’ı bu ürünleri hiç kullanmadan veya satın aldıktan sonraki bir ay içinde attığını bildiriyor. Katılımcıların yaklaşık yüzde 60’ı ise ürünleri altı aydan daha kısa süre kullandığını belirtiyor.

Kısa kullanım süresine rağmen tüketicilerin büyük bölümünün bu cihazlardan genel olarak memnun olması, ucuz ve kolayca değiştirilebilen elektronik ürünlerin tüketim alışkanlıklarında kalıcı bir yer edindiğine işaret ediyor.

DÜNYADA HER YIL 62 MİLYON TON E-ATIK OLUŞUYOR

Dünya genelinde her yıl yaklaşık 62 milyon ton elektrikli ve elektronik atık ortaya çıkıyor. Bu miktarın 2030’a kadar 82 milyon tona yükselmesi bekleniyor.

Avrupa’da elektronik atıkların yaklaşık yüzde 40’ı geri dönüştürülürken dünya genelindeki geri dönüşüm oranı yüzde 17’de kalıyor. Bu durum, elektronik cihazların içerdiği değerli hammaddelerin önemli bir bölümünün yeniden ekonomiye kazandırılamamasına neden oluyor.

2022’de Avrupa’da oluşan 10,7 milyon ton elektronik atığın içinde mangan, altın, bakır ve alüminyum gibi kritik hammaddeler bulunuyordu. Söz konusu malzemeler, elektronik ürünlerin üretiminde kullanılmalarının yanı sıra küresel tedarik zincirleri ve stratejik kaynaklara erişim açısından da önem taşıyor.

WEEE Forum yetkilisi Magdalena Charytanowicz, küçük cihazların dahi geri dönüşüm açısından değerli olduğunu vurgulayarak elektronik atıkların doğru şekilde toplanması ve işlenmesi gerektiğine dikkati çekiyor.

ÇÖZÜM DAHA UZUN ÖMÜRLÜ VE TAMİR EDİLEBİLİR ÜRÜNLER

Elektronik atıkların çevre üzerindeki etkisini azaltmak için yalnızca geri dönüşümün artırılması yeterli görülmüyor. Ürünlerin daha uzun süre kullanılabilecek şekilde tasarlanması ve tamir edilebilir olması da önem taşıyor.

Elektronik cihazlardan hammadde elde etmek için önemli miktarda enerji harcanması, ürünlerin kullanım ömrünü uzatmayı öncelikli hale getiriyor. Avrupa Birliği genelinde elektronik atıkların toplanmasını kolaylaştıracak ve kuralları uyumlu hale getirecek düzenlemeler de çözüm seçenekleri arasında yer alıyor.

SAĞLIK TEKNOLOJİLERİ DE E-ATIK MİKTARINI ARTIRIYOR

Elektronik atıkların büyümesinde sağlık hizmetlerinin dijitalleşmesi de etkili oluyor. Diyabet sensörleri, tansiyon ölçüm cihazları ve kalp sağlığını izleyen giyilebilir teknolojiler, sağlık hizmetlerinde önemli kullanım alanları bulurken tek kullanımlık tasarımlar atık miktarını artırabiliyor.

Nature dergisinde Aralık 2025’te yayımlanan bir araştırmaya göre, sağlık alanında kullanılan giyilebilir elektronik cihazların yıllık satışlarının 2050’ye kadar dünya genelinde 2 milyar adede ulaşabileceği öngörülüyor. Bu büyümenin, gerekli önlemler alınmadığı takdirde milyonlarca ton ek elektronik atık oluşturabileceği değerlendiriliyor.

Hollanda’daki Delft Teknoloji Üniversitesi’nde sürdürülebilir tasarım mühendisliği alanında çalışan Jeremy Faludi, sağlık cihazlarının yeniden kullanılabilir veya geri dönüştürülebilir hale getirilmesinin diğer elektronik ürünlere göre daha zor olduğunu belirtiyor.

Özellikle hastanelerde kullanılan ve kan ya da diğer vücut sıvılarıyla temas edebilen cihazlarda hasta güvenliği ve sterilizasyon gereklilikleri, yeniden kullanımın önünde engel oluşturabiliyor.

MODÜLER TASARIMLA GERİ DÖNÜŞÜM KOLAYLAŞABİLİR

Avrupa Birliği tarafından finanse edilen Dijital Sağlık ve Döngüsel Ekonomi (DiCE) projesi, sağlık alanındaki elektronik cihazların çevresel etkisini azaltmayı amaçlıyor.

Projede, elektronik parçaların hastadan hastaya değiştirilmesi gereken bileşenlerden ayrılabildiği modüler tasarımlar üzerinde duruluyor. Böylece cihazların yeniden kullanılması ve içerdikleri kritik hammaddelerin geri kazanılması kolaylaşabiliyor.

Dokuz Avrupa Birliği ülkesinde vatandaşları, hastaneleri ve üreticileri kapsayan dört yıllık proje kapsamında yapılan çalışmalarda, yeniden kullanılabilir EKG kablolarının çevresel etkiyi yüzde 81 ila yüzde 94 arasında azaltabildiği belirlendi. Tek kullanımlık olarak tasarlanan bu kablolar, kalp izleme cihazları ile hastalar arasında bağlantı kurmak için kullanılıyor.

KOLAY İADE VE TOPLAMA SİSTEMLERİ GERİ DÖNÜŞÜMÜ ARTIRIYOR

Elektronik atıkların doğru şekilde toplanmasının önündeki engellerden biri de tüketicilerin cihazları nereye bırakacağını bilmemesi. WEEE Forum’un katıldığı pilot projelerde Belçika, İspanya ve Slovenya’da ücretsiz posta yoluyla iade seçenekleri ve kamusal alanlarda toplama noktaları oluşturuldu.

Projelerde, süreç kolaylaştırıldığında katılımcıların yüzde 60’ından fazlasının kullanmadığı elektronik cihazları iade etmeye hazır olduğu görüldü.

TEKNOLOJİ ÜRÜNLERİ NASIL İMHA ETMELİYİZ?

Eskiden pil dönüşüm merkezleri olurdu, fakat yeni nesil teknolojik ürünler nasıl imha edileceği hala merak konusu. Yapılan araştırmalara göre ürün bazında atık dönüşüm tesisleri şimdilik dünya genelinde pek yok. Türkiye'de de atık tesislerinde ayrıntılı dönüşüm yapılan en çok telefon vb. yüksek katma değerli elektronik ürünler.

Burada imha etme şekli yine bataryayı ayrıyıp yapılması yönünde ama yeni teknolojiler bataryaların ayrılmasına izin vermiyor. Teknolojik atıklarımızı nereye atmalıyız sorusu da kullanıcıların en çok arattığı sorular arasında yer alıyor. Türkiye'de sıfır atık kutuları bulunuyor bu noktalara teknolojik ürünler atılarak ekonomiye tekrardan kazandırılabilir.