Önceki yazımızda sosyal medya düzenlemesini ele alırken, çocukların dijital dünyada korunmasının yalnızca ailelerin dikkatine bırakılamayacağını vurgulamıştık.
Platformların nasıl tasarlandığı, çocuğun karşısına ne çıkardığı ve onu ne kadar süre içeride tutmaya çalıştığı da bu sorumluluğun bir parçası. Ancak düzenlemenin ardından üzerinde durmamız gereken bir başka konu var:
Çocuğa telefonu bırakmasını söylediğimizde, ona ne öneriyoruz?
“Dışarı çık, arkadaşlarınla oyna” diyebiliriz. Peki, hangi arkadaşlarıyla, nerede? Yakınında güvenle gidebileceği bir alan var mı? Arkadaşları da oraya geliyor mu? Yoksa onların buluştuğu yer zaten çevrim içi bir oyun mu? Bu soruları cevaplamadan ekran süresini azaltmayı yalnızca bir irade ve disiplin meselesi olarak görmek eksik kalıyor.
Çünkü çocuk ekranın karşısında her zaman sadece içerik tüketmiyor. Bazen arkadaşlarıyla vakit geçiriyor, bazen bir gruba katılıyor, bazen de yaptığı bir şeyin fark edilmesini bekliyor. Bunlar çocukluğun ve ergenliğin bildiğimiz ihtiyaçları. Dijital platformlar bu ihtiyaçların karşılandığı alanlardan biri haline gelmiş durumda. Dolayısıyla erişimi sınırlandırdığımızda, o ihtiyacın nasıl karşılanacağını da düşünmemiz gerekiyor.
Bir grubun dışında kalmak
Düşünün, sınıftaki arkadaşların ertesi gün aynı oyunu, aynı videoyu veya grupta geçen bir konuşmayı tartışıyor. Siz bunların hiçbirinden haberdar değilsiniz. Bir yetişkin için önemsiz görülebilecek bu durum, çocuk açısından arkadaşlarının dünyasının dışında kalmak anlamına gelebilir. Çevrim içi olma isteğinin arkasında eğlence kadar konuşulanlara katılma ve kabul görme arzusu da bulunabilir.
Burada çocuğa, “Bunlarla ilgilenme” demekle yetinemeyiz. Arkadaşlık kurabileceği, kendisini gösterebileceği ve bir şey başardığını hissedebileceği başka ortamların bulunması önemli. Bir takımın parçası olmak, arkadaşlarıyla bir gösteriye hazırlanmak veya birlikte bir şey üretmek bu açıdan değer taşıyabilir. Etkinliğin çocuğa ne öğrettiği kadar orada kimlerle ilişki kurabildiğine de bakmalıyız.
Elbette her çocuğun ilgisi aynı değil. Spordan hoşlanmayan bir çocuğa spor kursunu tek seçenek olarak sunduğumuzda, onun gözünde cazip bir alternatif oluşturmuş olmuyoruz. Çocuğun neyi sevdiğini sormak, önerilerini dinlemek ve bazı seçimleri ona bırakmak gerekiyor. Bizim yararlı bulduğumuz bir etkinliğe kaydolması, oraya isteyerek gideceği anlamına gelmiyor.
Bir de işin erişim tarafı var. Ücretini karşılayamadığı, tek başına ulaşamadığı veya ailesinin çalışma saatleri nedeniyle götürülemediği bir etkinlik, çocuk için gerçek bir seçenek sayılmaz. Bu nedenle “Aileler çocuklarını başka alanlara yönlendirsin” önerisi, her ailenin aynı imkânlara sahip olduğu varsayımına dayanmamalı. Dijital dünyada korunmayı konuşurken, ekran dışındaki fırsat eşitsizliklerini de hesaba katmalıyız.
Okul bahçesinin ders sonrasında kullanılabilmesi, mahallede ulaşılabilir bir spor alanı bulunması veya kütüphanede düzenli çocuk etkinlikleri yapılması bu yüzden önemli. Her zaman büyük projeler gerekmiyor. Çocuğun tanıdığı arkadaşlarıyla yeniden buluşabileceği, kendisini güvende hissedeceği ve devam etmek isteyeceği ortamlar oluşturmak gerekiyor. Bir defalık etkinlikle, zaman içinde arkadaşlıkların geliştiği bir ortamın karşılığı aynı olmayabilir.
Her ekran deneyimi aynı değil
Bu yaklaşım, dijital dünyayı bütünüyle çocuğun hayatından çıkarmak anlamına da gelmiyor. UNICEF’in 2025 tarihli ‘Dijital Dünyada Çocukluk’ raporu, çevrim içi etkinliklerle dijital beceriler arasındaki olumlu ilişkilere dikkat çekiyor. Ekran süresi üzerinden tek başına doğrudan bir ruh sağlığı zararı sonucuna ulaşmak için açık kanıt bulunmadığını da belirtiyor. Çocuğun karşılaştığı içerik ve yaşadığı etkileşim, değerlendirmede önemli yer tutuyor.
Arkadaşlarıyla bir kısa film hazırlayan çocuk da ekran kullanıyor, karşısına çıkan videoları durmadan izleyen çocuk da. Ancak bu iki deneyimin aynı olduğunu söyleyemeyiz. Birinde araştırma, karar verme ve üretme söz konusu olabilirken diğerinde çocuğun akışı durdurmasını zorlaştıran bir tasarım bulunabilir. Dolayısıyla süreyi konuşurken, o sürenin nasıl geçirildiğini de sormalıyız.
Aynı şekilde ekran dışında geçirilen her saati bir kursla doldurmak zorunda değiliz. Çocuğun kendi oyununu kurmaya, oyalanmaya, arkadaşlarıyla plansız vakit geçirmeye de ihtiyacı var. Telefonu elinden alıp bütün gününü yetişkinlerin belirlediği görevlerle doldurmak, ona kendi zamanını yönetmeyi öğrenebileceği pek alan bırakmaz. Çocukluğun her anının ölçülebilir bir kazanıma dönüşmesini beklememeliyiz.
Buradan sınır koymanın gereksiz olduğu sonucu çıkmaz. Yaşa uygun kurallar, aile rehberliği ve platformların güvenli tasarım sorumluluğu devam ediyor. Fakat korumanın yanında, çocuğun katılabileceği hayatı da geliştirmek gerekiyor. Düzenlemenin gündelik hayattaki karşılığını düşünürken bu iki tarafı birlikte ele almalıyız.
Çocuğa yalnızca nerede bulunmaması gerektiğini söylemekle yetinemeyiz. Nerede arkadaşlık kurabileceğini, oynayabileceğini ve kendisini ifade edebileceğini de düşünmeliyiz. Ekranı kapattığında önünde açılan seçenekler, en az koyduğumuz sınırlar kadar önemli.
Yasal Uyarı: Yayınlanan köşe yazısı/haberin tüm hakları İstanbul Ticaret Gazetesi'ne aittir. Kaynak gösterilse veya habere aktif link verilse dahi köşe yazısı/haberin tamamı ya da bir bölümü kesinlikle kullanılamaz. Ayrıntılar için lütfen tıklayın.