Sanayi hammaddesini atıklardan tedarik edecek
Antalya'da düzenlenen COP31, sıfır atığın artık çevre politikalarının ötesinde sanayi ve ticarette rekabetin temel gücü olduğunu gösterdi. Küresel atık üretimindeki artışın 2035'e kadar yarıya indirilmesi hedeflenirken, üretimde geri dönüştürülmüş malzeme kullanımının hızla yaygınlaşması bekleniyor. Türkiye'de geri kazanılan 90 milyon ton atığın ekonomiye katkısı 365 milyar liraya ulaştı. Ancak asıl hedef, atığın hammaddeye dönüştüğü döngüsel ekonomi modelini yaygınlaştırmak.

Birleşmiş Milletler İklim Değişikliği Konferansı’nda (COP31) sıfır atık, metan emisyonlarının azaltılması ve döngüsel ekonomi başlıkları öne çıktı. Türkiye'nin dönem başkanlığında açıklanan eylem gündeminde, kaynak verimliliğinin artırılması ve atıkların yeniden ekonomiye kazandırılması temel öncelikler arasında yer aldı.
COP31 Başkanlığı, 2035 yılına kadar küresel atık üretiminde öngörülen artışın yüzde 50 azaltılmasını hedefliyor. Amaç, mevcut atık miktarını yarıya indirmekten ziyade, gelecek yıllarda ortaya çıkması beklenen ek atık yükünü sınırlamak. Aynı kapsamda üretim ve imalatta döngüsel malzeme kullanım oranının da en az yüzde 15'e çıkarılması öngörülüyor. Bu hedefler, ürünlerin daha uzun ömürlü tasarlanmasını, yeniden kullanımın yaygınlaşmasını ve geri dönüştürülmüş hammaddelerin üretim süreçlerine daha fazla dahil edilmesini gerektiriyor.
2050'DE 640 MİLYAR DOLARLIK MALİYET
Birleşmiş Milletler Çevre Programı (UNEP) ve Uluslararası Katı Atık Birliği tarafından hazırlanan Küresel Atık Yönetimi Görünümü 2024 Raporu, mevcut eğilimin ekonomik boyutunu ortaya koyuyor.
Rapora göre dünya genelindeki belediye kaynaklı katı atık miktarının 2023'teki 2.1 milyar tondan 2050'de 3.8 milyar tona yükselmesi bekleniyor. Atık yönetiminin doğrudan maliyeti 2020 yılında 252 milyar dolar olarak hesaplanırken, sağlık, çevre ve iklim üzerindeki dolaylı etkilerle birlikte bu rakam 361 milyar dolara ulaşıyor. Gerekli önlemler alınmadığı takdirde yıllık maliyetin 2050 yılında 640.3 milyar dolara çıkacağı öngörülüyor. Rapor, yalnızca bertaraf kapasitesini artırmanın yeterli olmayacağını vurguluyor. Üretimde malzeme kullanımının azaltılması, ürünlerin yeniden değerlendirilmesi ve geri kazanım süreçlerinin geliştirilmesiyle döngüsel ekonomi modeline geçilmesi halinde 2050 yılında yıllık 108.5 milyar dolarlık net ekonomik kazanç sağlanabileceği hesaplanıyor.
GERİ KAZANIM ORANI YÜZDE 37.53
Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı verilerine göre Türkiye'de 2017 yılında yüzde 13 olan geri kazanım oranı, 2025 yılı sonunda yüzde 37.53'e yükseldi. Aynı dönemde lisanslı tesislerde işlenerek ekonomiye kazandırılan 90 milyon ton atığın toplam ekonomik katkısı 365 milyar liraya ulaştı. Geri kazanılan atıkların 36.1 milyon tonunu kağıt ve karton, 10.2 milyon tonunu plastik, 9.6 milyon tonunu metal, 3.5 milyon tonunu cam, 30.6 milyon tonunu ise organik ve diğer atıklar oluşturdu. Türkiye'nin hedefi, geri kazanım oranını 2035 yılında yüzde 60'a çıkarmak. TÜİK'in 2024 Atık İstatistikleri'ne göre ise imalat sanayi, maden işletmeleri, termik santraller, organize sanayi bölgeleri ve hanehalklarını kapsayan toplam atık miktarı 120 milyon ton olarak hesaplandı. Aynı yıl belediyelerde 32.3 milyon ton atık toplandı ve kişi başına düşen günlük belediye atığı 1.09 kilogram oldu.
Bununla birlikte belediye atıklarının yüzde 88.9'unun işleme tesislerine gönderilmesi, tamamının geri dönüştürüldüğü anlamına gelmiyor. TÜİK verilerine göre atık bertaraf ve geri kazanım tesislerinde işlenen 195 milyon ton atığın 56 milyon tonu geri kazanılırken 139 milyon tonu bertaraf edildi.
SANAYİDE HAMMADDE DÖNEMİ DEĞİŞİYOR
COP31'in döngüsel malzeme hedefleri, özellikle hammaddeye bağımlı sektörleri yakından ilgilendiriyor. Geçen yıl ekim ayında yürürlüğe giren 2025-2028 Ulusal Döngüsel Ekonomi Stratejisi ve Eylem Planı; ambalaj, plastik, tekstil, inşaat ve binalar, elektronik ve bilgi-iletişim teknolojileri, gıda ve biyokütle ile batarya ve araç sektörlerini öncelikli alanlar olarak belirledi.
Altı stratejik hedef ve 53 eylem içeren plan kapsamında atığın kaynağında azaltılması, sanayi tesisleri arasında malzeme alışverişinin geliştirilmesi ve geri dönüştürülmüş hammaddelerin kullanımının yaygınlaştırılması amaçlanıyor.
Bakanlığın hesaplamalarına göre döngüsel ekonomi uygulamaları yılda 210-350 milyar lira katma değer ve 100 binden fazla yeni istihdam oluşturabilir. Ancak bu dönüşüm için yıllık 110-180 milyar liralık yatırım ihtiyacı bulunuyor. Uzmanlar, toplama altyapısının geliştirilmesinin yanı sıra ayrıştırılan malzemenin saflığı, izlenebilirliği ve kalite standartlarının da kritik öneme sahip olduğuna dikkat çekiyor.
İhracatçılar açısından bir diğer önemli gelişme ise Avrupa Birliği'nin Ambalaj ve Ambalaj Atıkları Tüzüğü oldu. 12 Ağustos 2026'da uygulanmaya başlayan düzenleme, ambalajların geri dönüştürülebilir şekilde tasarlanmasını ve plastik ambalajlarda geri dönüştürülmüş içerik kullanımını zorunlu kılıyor. Kademeli olarak devreye girecek hükümler, Avrupa pazarına ihracat yapan Türk şirketleri için ambalaj tasarımını ve malzeme tedarikini doğrudan rekabet unsuru haline getiriyor.
GIDA İSRAFI METAN EMİSYONUNA YOL AÇIYOR
COP31'de öne çıkan başlıklardan biri de gıda kayıpları ve atık kaynaklı metan emisyonları oldu. UNEP'in Gıda Atığı Endeksi 2024 Raporu'na göre 2022 yılında dünya genelinde perakende, yeme-içme hizmetleri ve hanelerde toplam 1.05 milyar ton gıda atığı oluştu. Bunun yüzde 60'ı hanelerden, yüzde 28'i yeme-içme sektöründen, yüzde 12'si ise perakendeden kaynaklandı. Uzmanlara göre gıda kaybı yalnızca tüketilemeyen ürün anlamına gelmiyor; aynı zamanda üretimde kullanılan suyun, enerjinin, emeğin ve lojistik maliyetlerinin de boşa gitmesi anlamına geliyor. Organik atıkların depolama sahalarında ayrışması sonucu ortaya çıkan metan gazı ise sorunun iklim boyutunu güçlendiriyor. COP31 kapsamında yapılan görüşmelerde gıda israfının azaltılması, atık kaynaklı metanın ölçülmesi ve iyi uygulamaların paylaşılması ele alındı. Özellikle büyükşehirlerde kaynağında ayrı toplama sistemleri, kompost ve biyogaz uygulamaları ile stok yönetimi çözümlerinin yaygınlaştırılması hedefleniyor.
ŞİRKETLERİN SORUMLULUĞU KÜRESEL OLMALI
BM Sıfır Atık Yüksek Düzeyli Şahsiyetler Danışma Kurulu Başkanı Emine Erdoğan, COP31 kapsamında düzenlenen Küresel Sıfır Atık İttifakı Lider Eşleri Yüksek Düzeyli Toplantısı'nda üretim ve tüketim alışkanlıklarının dönüştürülmesi çağrısında bulundu. Erdoğan, “Sıfır Atık Hareketi dokuz yıllık süreçte evlerden fabrikalara uzanan kapsamlı bir sisteme dönüştü. Geri dönüşüm kadar atık oluşumunun önlenmesine de odaklanmalıyız” dedi. Küresel şirketlerin kaynak kullanımı ve çevresel etkileri konusunda daha şeffaf olması gerektiğini belirten Erdoğan, “Küresel ölçekte faaliyet gösteren şirketlerin sorumluluğu da küresel olmalı” diye konuştu. Erdoğan, ayrıca Küresel Sıfır Atık İttifakı'nın plastik ve ambalaj atıkları, gıda ve organik atıklar, sıfır atık bölgeleri, eğitim ve gençlik başlıklarında ülkeler arası işbirliğini geliştirmeyi hedeflediğini söyledi.
FATURASI ÇÖP KUTUSUNDA KABARMAYA BAŞLIYOR
Ekonomist Şevket Sayılgan, Türkiye'nin 2035 yılı geri kazanım hedeflerine ulaşabilmesi için finansman ve altyapı yatırımlarının netleştirilmesi gerektiğini söyledi. Sayılgan, “Türkiye'de belediye atıklarının geri kazanım oranı 2025'te yüzde 37.53'e ulaştı. 2035'te yüzde 60 hedefine ulaşmak için her yıl ortalama 2.25 puanlık artış gerekiyor. Belediyelerin toplama araçlarını, geri dönüşümcünün makinasını ve sanayicinin kalite kontrol yatırımlarını kimin finanse edeceğinin netleşmesi yatırımları hızlandıracak” dedi.
Ayrı toplama altyapısının öncelikli yatırım alanı olması gerektiğini vurgulayan Sayılgan, şöyle devam etti: “Mahalleye farklı renklerde kutular koyup içindekileri aynı kamyona yüklediğinizde hem kağıdın hem plastiğin değeri düşüyor. Belediyelerin ayrı toplama araçlarına, bölgesel ayırma tesislerine ve kolay erişilebilir depozito iade noktalarına ihtiyacı var. Ambalajı piyasaya süren üreticinin toplama ve işleme maliyetlerindeki payı da açık biçimde düzenlenmeli. Ayrıştırılması güç ambalaj kullanan daha yüksek, kolay geri dönüştürülebilir ambalaj kullanan ise daha düşük katkı ödemeli. Belediyeler topladıkları ve sanayiye kazandırdıkları atık miktarlarını ayrı ayrı açıklamalı. Sokak toplayıcıları da kayıtlı ve güvenceli bir sisteme dahil edilmeli.”
GERÇEK TASARRUF DÖNGÜSEL EKONOMİDE
Ekonomist Şevket Sayılgan, döngüsel ekonominin yalnızca çevresel değil, ekonomik bir dönüşüm olduğuna dikkat çekerek, şunları söyledi: “Döngüsel ekonomi için öngörülen yıllık 210-350 milyar liralık katma değer, geri kazanılan malzemenin değeriyle birlikte işletmelerin ve atık yönetim sistemlerinin elde edeceği tasarrufları da kapsıyor. Yerli alüminyum hurdası kullanan üretici, birincil alüminyum ihtiyacını ve enerji tüketimini azaltabilir. Yerli atıktan üretilen plastik granül, ithal hammaddenin yerini aldığında döviz ihtiyacı, navlun giderleri ve kur riskleri de azalır. Kalite açısından sanayici için temel ölçü, bir ton malzemenin fiyatından çok o malzemeden kaç adet sağlam ürün elde edildiğidir. Avrupa Birliği'nin 12 Ağustos 2026'da yürürlüğe giren ambalaj tüzüğü, Türk ihracatçısı için bu hesabı daha da önemli hale getirdi.”

Yorum yazmak için giriş yapın.
Henüz yorum yok. İlk yorumu siz yazın.