{"status":true,"post":{"id":23255,"user_id":30,"status":1,"type":1,"orde":null,"notification_type":3,"static_post":0,"published_at":"2022-10-24 14:26:35","created_at":"2020-10-15T21:00:00.000000Z","updated_at":"2022-10-24T11:26:35.000000Z","edited_at":"2024-12-17 22:35:21","source_id":null,"post_id":23255,"is_featured":0,"title":"Baharatlar krali\u00e7esi: VAN\u0130LYA","slider_title":null,"slider_title_2":null,"slider_spot_title":null,"slider_spot_title_2":null,"home_title":null,"sub_title":null,"category_id":73,"description":null,"content":" \t\t\t\t\t \t\t\t\t\t

PROF. DR. AHMET KAVAS<\/strong><\/span>
<\/strong><\/span><\/strong><\/span><\/p>

* Pastac\u0131l\u0131k ba\u015fta olmak \u00fczere sabun, deterjan ve g\u0131da sanayinde bir\u00e7ok mamul \u00fcr\u00fcn\u00fcn vazge\u00e7ilmez bile\u015feni konumundaki vanilya, parf\u00fcm \u00fcr\u00fcnleri ile kolal\u0131 i\u00e7ecekler i\u00e7in de bolca kullan\u0131l\u0131yor. Y\u00fcksek fiyat\u0131ndan dolay\u0131 da \u2018baharatlar krali\u00e7esi\u2019 olarak tan\u0131mlan\u0131yor. <\/strong><\/span>
<\/strong><\/span>
* \u0130lk Meksika\u2019da ke\u015ffedilen, ancak g\u00fcn\u00fcm\u00fczde d\u00fcnya t\u00fcketiminin y\u00fczde 80\u2019i Afrika\u2019dan kar\u015f\u0131lanan vanilyan\u0131n \u00fcretim \u00fcss\u00fc ise Madagaskar adas\u0131. \u0130nsanl\u0131\u011f\u0131n kulland\u0131\u011f\u0131 t\u00fcm baharatlar i\u00e7inde safrandan sonra en pahal\u0131s\u0131 olan vanilyan\u0131n kg fiyat\u0131 Madagaskar\u2019da 300 dolar ile s\u0131n\u0131rland\u0131r\u0131ld\u0131.<\/strong><\/span>
<\/strong><\/span>
Meksika\u2019da Aztekler, 16. y\u00fczy\u0131lda Avrupal\u0131lar k\u0131talar\u0131na gelmeden \u00f6nce g\u00fcnl\u00fck hayatlar\u0131nda, \u00f6zellikle de tap\u0131naklar\u0131ndaki tap\u0131nd\u0131klar\u0131 cisimlere vah\u015fi ormanlar\u0131nda yeti\u015fen vanilya g\u00f6t\u00fcrerek sunarlard\u0131. Vanilya, u\u011fultulu ku\u015f dedikleri bir t\u00fcr\u00fcn veya bir ar\u0131n\u0131n bu bitkinin \u00e7i\u00e7eklerini d\u00f6llenmesiyle kendili\u011finden elde edilen bir \u00fcr\u00fcnd\u00fc. Yani anavatan\u0131 Orta Amerika ve Karayip Adalar\u0131\u2019nda kendili\u011finden meyve verirdi. \u0130spanyollar ve Frans\u0131zlar, kokusu dolay\u0131s\u0131yla bunu bu b\u00f6lgeden al\u0131p ba\u015fka co\u011frafyalardaki s\u00f6m\u00fcrgelerine ta\u015f\u0131d\u0131 ve oralarda iki as\u0131rdan fazla s\u00fcs bitkisi olarak yeti\u015ftirdiler. Ancak hi\u00e7bir yerde asli vatan\u0131ndaki gibi meyve vermiyordu.<\/span>
<\/span>
MUC\u0130D\u0130 B\u0130R K\u00d6LE <\/strong><\/span>
<\/span>
Hint Okyanusu\u2019nda Frans\u0131zlar\u0131n s\u00f6m\u00fcrgele\u015ftirdikleri ve halen idarelerinde tutmaya devam ettikleri o zamanki ad\u0131yla Burbon, g\u00fcn\u00fcm\u00fczde ise Reunion Adas\u0131 olarak bilinen ada, vanilyas\u0131 ile tan\u0131n\u0131yor. 1841 y\u0131l\u0131nda hen\u00fcz 12 ya\u015f\u0131nda k\u00f6le olarak bu adada ya\u015fayan Edmond Albius isimli \u00e7ocuk, bir k\u0131zg\u0131nl\u0131k an\u0131nda Frans\u0131zlar taraf\u0131ndan orada yeni yeti\u015ftirilmeye ba\u015flanan s\u00fcs bitkisi orkideleri, yabani limon dikenleri ile yaral\u0131yordu. Onun bu istem d\u0131\u015f\u0131 davran\u0131\u015f\u0131n\u0131n ard\u0131ndan Meksika\u2019daki gibi \u00e7i\u00e7ekler d\u00f6llenmi\u015f ve meyve vermeye ba\u015flam\u0131\u015ft\u0131. Ticaretin \u00f6nemli bir \u00fcr\u00fcn\u00fc olan vanilyan\u0131n Hint adalar\u0131nda s\u00fcs bitkisinden verimli bir meyveye d\u00f6n\u00fc\u015ft\u00fcr\u00fclmesi Avrupal\u0131 bilim insanlar\u0131na nasip olmad\u0131. Kendisine her ne kadar \u00e7evresinde \u2018kestane\u2019 dense de bu bulu\u015fu onu k\u00f6lelikten azat ettirdi. Ya\u015fad\u0131\u011f\u0131 ada toplumu da k\u0131sa zamanda \u00f6nemli bir gelir kayna\u011f\u0131na kavu\u015ftu. Bir ar\u0131 veya u\u011fultulu ses \u00e7\u0131karan ku\u015f olmadan da el eme\u011fiyle orkide \u00e7i\u00e7eklerinin d\u00f6llenmesi sa\u011flan\u0131p vanilya al\u0131nabilir oldu. <\/span>
<\/span>
VAN\u0130LYA ADALARI<\/strong><\/span>
<\/span>
B\u00f6ylece vanilya ilk defa kendi co\u011frafyas\u0131 d\u0131\u015f\u0131nda \u00fcr\u00fcn vermi\u015f oldu. K\u0131sa zamanda Maskareyn Adalar\u0131 da denen Madagaskar\u2019\u0131n do\u011fusundaki Reunion ile birlikte Komorlar, Moritus ve Rodriguez adalar\u0131nda da yeti\u015ftirildi. Bunlardan Madagaskar, Komorlar ve Reunion \u00fc\u00e7l\u00fcs\u00fcne \u2018vanilya ittifak\u0131\u2019 ad\u0131 verildi. Zaten s\u0131n\u0131rl\u0131 zirai \u00fcr\u00fcn yeti\u015ftirme imk\u00e2n\u0131 olan ada halklar\u0131, bu bitkiye a\u015f\u0131r\u0131 \u00f6nem verdi. \u00d6yle ki, 1960\u2019l\u0131 y\u0131llarda bu devasa adan\u0131n kuzeydo\u011fusundaki en \u00fccra bir ucunda bu \u00fcr\u00fcn\u00fcn \u00fcretimi asli vatan\u0131 Meksika\u2019dakini ge\u00e7ti. \u015eimdilerde Endonezya\u2019n\u0131n bu \u00fcr\u00fcne a\u011f\u0131rl\u0131k verip yak\u0131n gelecekte birinci \u00fcretici \u00fclke konumuna gelebilece\u011fini \u00f6ng\u00f6renler var.<\/span>
<\/span>
KULLANIM ALANLARI<\/strong><\/span>
<\/span>
Vanilyan\u0131n pastac\u0131l\u0131k ve parf\u00fcmeri alanlar\u0131 i\u00e7in vazge\u00e7ilemez hale gelmesi, 19. y\u00fczy\u0131l\u0131n ikinci yar\u0131s\u0131nda ger\u00e7ekle\u015fti. \u00dcr\u00fcn\u00fcn daha verimli elde edilmesi, Madagaskar\u2019\u0131n kuzeydo\u011fu ucundaki Sava \u015fehrinde m\u00fcmk\u00fcn oldu. \u00c7\u00fcnk\u00fc buran\u0131n iklimi, Orta Amerika b\u00f6lgesindeki ile benze\u015fiyordu. Son yar\u0131m as\u0131rda d\u00fcnyada bu \u00fcr\u00fcne duyulan talebin y\u00fczde 80\u2019i Afrika\u2019n\u0131n bu b\u00fcy\u00fck adas\u0131nda 200 bin kadar yeti\u015ftirici, \u00fcr\u00fcn toplay\u0131c\u0131 ve ihracat\u00e7\u0131 arac\u0131l\u0131\u011f\u0131yla kar\u015f\u0131lan\u0131yor.<\/span>
<\/span>
Bu orkide \u00e7e\u015fidinin dikilip ilk \u00e7i\u00e7ek a\u00e7mas\u0131 ve \u00fcr\u00fcn vermesi i\u00e7in 3 ila 5 y\u0131l ge\u00e7mesi gerekiyor. \u00d6zellikle de bir gece yar\u0131s\u0131 a\u00e7\u0131p takip eden g\u00fcn\u00fcn sonunda veya birka\u00e7 g\u00fcn kalabilen \u00e7i\u00e7eklerinin insan eliyle d\u00f6llenmesinin tamamlanmas\u0131 bekleniyor. Bir i\u015f\u00e7i g\u00fcnl\u00fck bin ila bin 500 aras\u0131nda orkide \u00e7i\u00e7e\u011fini geleneksel tozland\u0131rma i\u015flemiyle d\u00f6llendirebiliyor. Yap\u0131lan i\u015flemin ard\u0131ndan bir ay ge\u00e7ince meyvelerinin boylar\u0131 30 cm. oluyor. Vanilya a\u011fac\u0131n\u0131n \u00f6mr\u00fc ise ortalama 15 y\u0131l. 90 metreye kadar uzayarak \u00f6zellikle g\u00fcl a\u011fa\u00e7lar\u0131n\u0131n bolca bulundu\u011fu ormanl\u0131k alanlarda onlara ve di\u011ferlerine ba\u011flan\u0131yor.<\/span>
<\/span>
Vanilya \u00e7i\u00e7eklerinin kuruyup meyveye d\u00f6n\u00fc\u015fmeleri 8 ila 9 ay aras\u0131nda s\u00fcr\u00fcyor. \u0130nsanl\u0131\u011f\u0131n kulland\u0131\u011f\u0131 t\u00fcm baharatlar i\u00e7inde safrandan sonra en pahal\u0131s\u0131n\u0131n vanilya oldu\u011funa \u015f\u00fcphe yok. \u00d6zellikle 21. y\u00fczy\u0131lda bir taraftan bu \u00fcr\u00fcne y\u00f6nelik talebin artmas\u0131, di\u011fer taraftan 2017 y\u0131l\u0131 mart ay\u0131ndaki Enavo kas\u0131rgas\u0131n\u0131n Madagaskar\u2019daki bu a\u011fa\u00e7lar\u0131n y\u00fczde 30\u2019una zarar verip elde edilecek vanilyan\u0131n da y\u00fczde 40\u2019\u0131n\u0131 tahrip etmesi, fiyatlar\u0131 \u015fi\u015firdi. <\/span>
<\/span>
KATKILISI SUDAN UCUZ <\/strong><\/span>
<\/span>
Halen g\u0131da sanayinde kullan\u0131lan tabii ve katk\u0131 maddeleri i\u00e7erikli iki t\u00fcr vanilya bulunuyor. 2020\u2019li y\u0131llara do\u011fru kilosunun 650 dolar\u0131 ge\u00e7ti\u011fi bu \u00fcr\u00fcn\u00fcn fiyat\u0131ndaki a\u015f\u0131r\u0131 art\u0131\u015flar ve d\u00fc\u015f\u00fc\u015fler ciddi s\u0131k\u0131nt\u0131lar\u0131 da beraberinde getiriyor. Farkl\u0131 katk\u0131 maddesi i\u00e7eren s\u0131nai \u00fcr\u00fcn kilosunun 10 ila 15 dolar aras\u0131nda de\u011fi\u015fti\u011fi bir piyasada, bu \u00fcr\u00fcn\u00fcn al\u0131c\u0131lar\u0131n\u0131n bir k\u0131sm\u0131 tabii elde edilenler i\u00e7in verdikleri sipari\u015fleri iptal ediyor ya da miktar\u0131n\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcr\u00fcyorlar.<\/span>
<\/span>
\u00dcRET\u0130MDE REKABET<\/strong><\/span>
<\/span>
Madagaskar\u2019\u0131n d\u00fcnyan\u0131n birinci s\u0131radaki vanilya \u00fcreticisi konumunu yak\u0131n zamanda kaybedebilece\u011fi \u015fimdilerde \u00e7ok dillendiriliyor. \u00dcr\u00fcn\u00fcn y\u0131lda sadece bir mevsim pazarlanabilmesi ciddi bir mesele olup Uganda, Endonezya ve Papua Yeni Gine\u2019de ise y\u0131l\u0131n her mevsiminde elde edilebilmesi bir ba\u015fka karamsarl\u0131k sebebi. Uganda, bu \u00fcr\u00fcn\u00fc \u015fimdiden fazlaca yeti\u015ftiriyor. Hatta birka\u00e7 y\u0131lda 400 bin vanilya orkidesi dikmek isteyen Demokratik Kongo Cumhuriyeti d\u0131\u015f\u0131nda Tanzanya ve Uganda gibi Afrika \u00fclkeleri yan\u0131nda Vietnam, Hindistan, Kambo\u00e7ya, Papua Yeni Gine, Sri Lanka, Frans\u0131z Polenezyas\u0131 ve \u00f6zellikle Endonezya\u2019ya da bu bitkinin dikimi kaym\u0131\u015f durumda. Karayip Adalar\u0131 ile G\u00fcney Amerika\u2019da Guyana arazisinde buna ge\u00e7i\u015f yap\u0131ld\u0131. \u00d6zellikle Uganda devleti, yapt\u0131\u011f\u0131 te\u015fvik neticesinde 2018 y\u0131l\u0131nda 100 ton \u00fcretim elde etti. Demokratik Kongo Cumhuriyeti vanilyas\u0131 ise volkanik b\u00f6lgede yeti\u015fti\u011fi i\u00e7in kokusu Paris\u2019te \u00f6zel m\u00fc\u015fteri buluyor. <\/span>
<\/span>
DE\u011e\u0130\u015eMEZ ALICILARI<\/strong><\/span>
<\/span>
Vanilya \u00fcretiminin yar\u0131s\u0131n\u0131 yak\u0131n zamana kadar Fransa\u2019ya ihra\u00e7 eden Madagaskar, sadece 2016 y\u0131l\u0131nda 1.600 ton \u00fcr\u00fcnden yakla\u015f\u0131k 600 milyon dolar elde etti. Sava \u015fehri \u00e7evresinde iki, \u00fc\u00e7 y\u0131lda dolar milyonerlerinin say\u0131s\u0131 \u00e7ok artt\u0131. Oysa ki, bu \u00fclkede ki\u015fi ba\u015f\u0131na d\u00fc\u015fen y\u0131ll\u0131k gelir bin 500 dolar kadar. Her \u00fclkenin vanilya \u00fcr\u00fcn\u00fc, b\u00f6lgenin koku ve tad\u0131n\u0131 ta\u015f\u0131yor. Ancak Afrika\u2019n\u0131n bu en b\u00fcy\u00fck adas\u0131nda elde edilenin \u00f6zel tad\u0131 ve ho\u015f kokusu, dondurmac\u0131lar taraf\u0131ndan hassaten tercih ediliyor. Fakat bu h\u0131zl\u0131 fiyat y\u00fckseli\u015fleri ada halk\u0131na adeta k\u0131sa s\u00fcreli de olsa bir hayal \u00fclkesinde ya\u015fama duygusu verse de devam\u0131n\u0131 getirmek \u00e7ok zor g\u00f6r\u00fcn\u00fcyor. Anl\u0131k de\u011fi\u015fimler neticesinde \u00fcr\u00fcne a\u015f\u0131r\u0131 fiyatlanma sebebiyle talebin d\u00fc\u015fmesi, h\u0131rs\u0131zl\u0131k y\u00fcz\u00fcnden g\u00fcvensizlik, g\u00fcl a\u011fac\u0131 kerestesindeki illegal gelirlerin bu \u00fcr\u00fcn\u00fcn legal ticaretiyle aklanma giri\u015fimleri, r\u00fc\u015fvet, kalitenin d\u00fc\u015fmesi ve 100 y\u0131l \u00f6nce \u00fcretimi ba\u015flasa da \u015fimdilerde ciddi katk\u0131 maddesi bulunan ucuz vanilyan\u0131n piyasay\u0131 kaplamas\u0131, adan\u0131n yerli halk\u0131 Malga\u015flar\u0131 ciddi ciddi d\u00fc\u015f\u00fcnd\u00fcr\u00fcyor.<\/span>
<\/strong><\/span>
S\u0130YAH ALTIN VAN\u0130LYA, SAFRANIN TAHTINA TAL\u0130P<\/strong><\/span>

Afrika k\u0131tas\u0131nda ilk defa \u00f6zellikle bir \u00fclke halk\u0131n\u0131n \u00fcretti\u011fi bir \u00fcr\u00fcn, 8-10 sene i\u00e7inde 20 kat kadar fiyat art\u0131\u015f\u0131 g\u00f6rm\u00fc\u015f oldu. Bu, asl\u0131nda k\u0131ta genelinde \u00fcretilen bir\u00e7ok \u00fcr\u00fcne ba\u015fta \u00c7in olmak \u00fczere d\u0131\u015f pazarlar\u0131n a\u015f\u0131r\u0131 taleple gelmesiyle alakal\u0131. Vanilyan\u0131n fiyat\u0131 1990\u2019l\u0131 y\u0131llarda genelde 100 dolar\u0131n alt\u0131nda seyretti. 2003 y\u0131l\u0131nda ilk defa kilosu 400 dolar\u0131 g\u00f6rd\u00fc. 2005 y\u0131l\u0131nda ise 30 dolara kadar d\u00fc\u015fse de 2005-2015 aras\u0131nda ortalama olarak 50 Euro civar\u0131ndaki konumunu korudu. Hatta 2013\u2019te kilosu 20 dolara kadar d\u00fc\u015ft\u00fc. Ne var ki, 2014\u2019te 75 dolar seviyesine, 2015-2018 y\u0131llar\u0131 aras\u0131nda ise devaml\u0131 art\u0131\u015f g\u00f6stererek 650 dolara kadar y\u00fckseldi. Madagaskar h\u00fck\u00fcmeti, gelecekte verece\u011fi zararlar\u0131 g\u00f6\u011f\u00fcslemek i\u00e7in 2020 y\u0131l\u0131 i\u00e7in kilo ba\u015f\u0131na vanilya \u00fccretini 300 dolar ile s\u0131n\u0131rland\u0131rd\u0131. Zira bu \u00fclkenin en \u00f6nemli gelir kaynaklar\u0131ndan biri bu \u00fcr\u00fcn olup halk aras\u0131nda \u2018siyah alt\u0131n\u2019 ad\u0131 veriliyor. Bir de her y\u0131l h\u0131rs\u0131zl\u0131k yoluyla veya vaktinden \u00f6nce toplanarak m\u00fc\u015fterilere sat\u0131lmaya \u00e7al\u0131\u015f\u0131lan vanilya, Madagaskarl\u0131 \u00fcreticilerin en korkulu r\u00fcyas\u0131. <\/span>
<\/span>
\u2018VAN\u0130LYASIZ PASTA YAPILAMAZ\u2019<\/strong><\/span>
<\/span>
117 ayr\u0131 \u00e7e\u015fidi bulunan orkide \u00e7i\u00e7ekleri i\u00e7inde sadece \u00fc\u00e7\u00fcn\u00fcn meyvesi yenilebiliyor. T\u00fcm vanilya \u00fcr\u00fcnleri i\u00e7inde en makbul\u00fc Tahiti\u2019de \u00fcretiliyor. Genelde 20 ila 30 derece aras\u0131nda de\u011fi\u015fen s\u0131cakl\u0131k gerekirken en fazla bin metre rak\u0131ma kadar y\u00fcksekliklerde de bu bitki \u00fcr\u00fcn verebiliyor. Normal zamanlarda 3 ila 5 kilo ye\u015fil vanilyadan bir kilogram vanilya elde edilebilirse de bazen sadece bir kilo i\u00e7in 7\/8 kilo ye\u015fili gerekiyor. Ressam bulunmadan resim \u00e7izilemedi\u011fi gibi \u201cVanilyas\u0131z pasta yap\u0131lamaz\u201d s\u00f6z\u00fc zihinlere nak\u015fedilmi\u015f. Zira Avrupa pastac\u0131l\u0131k alan\u0131nda vanilya en \u00f6nemli katk\u0131 maddeleri aras\u0131nda. Sabun, deterjan ve g\u0131da sanayinde bir\u00e7ok mamul \u00fcr\u00fcn\u00fcn vazge\u00e7ilmez bile\u015feni konumunda. Parf\u00fcm \u00fcr\u00fcnleri ile kolal\u0131 i\u00e7ecekler i\u00e7in de bolca kullan\u0131l\u0131yor.<\/span>
<\/span>
\u00dcRET\u0130C\u0130 VE T\u00dcKET\u0130C\u0130 \u00dcLKELER<\/strong><\/span>
<\/span>
D\u00fcnyada y\u0131ll\u0131k vanilya ihtiyac\u0131 3 bin ton olarak tahmin edilse de 2018 y\u0131l\u0131nda ancak bin 600 ton \u00fcr\u00fcn elde edilebildi. 2017 y\u0131l\u0131nda ise Madagaskar\u2019da 800 ton, Uganda ve Endonezya\u2019da 150\u2019\u015fer ton, Papua Yeni Gine\u2019de 100 ton, Hindistan\u2019da 60 ton, Meksika\u2019da 50 ton, Komorlar\u2019da 22 ton, Tahiti\u2019de 10 ton ve Reunion\u2019da 4.5 ton \u00fcr\u00fcn al\u0131nm\u0131\u015ft\u0131. Tanzanya, Etiyopya ve \u00c7in\u2019de \u00fcretim rakamlar\u0131 hen\u00fcz ger\u00e7ek rakamlarla bilinmiyor. Uganda\u2019n\u0131n y\u0131ll\u0131k 150 ton \u00fcretti\u011fi vanilyan\u0131n en b\u00fcy\u00fck m\u00fc\u015fterisi ABD, Hindistan ve \u0130ngiltere. En b\u00fcy\u00fck \u00fcretici Madagaskar\u2019\u0131n \u00fcrettiklerinin yar\u0131s\u0131 Avrupa\u2019ya, d\u00f6rtte \u00fc\u00e7\u00fc ise ABD\u2019ye ihra\u00e7 ediliyor. Buralarda ya mamul maddeler i\u00e7inde ya da i\u015flenmi\u015f olarak \u00fcreten bu \u00fclkeler de dahil d\u00fcnyan\u0131n her taraf\u0131na do\u011frudan vanilya olarak y\u00fcksek mebla\u011flarla pazarlan\u0131yor. O, art\u0131k baharatlar\u0131n krali\u00e7esi olmay\u0131 hak etmi\u015f ve yak\u0131n gelecekte kendisine al\u0131\u015fanlara kar\u015f\u0131lanamayan talepler y\u00fcz\u00fcnden hasretini ya\u015fatabilir.<\/span><\/p> \t\t\t\t","slug":"baharatlar-kralicesi-vanilya","tags":"K\u00f6\u015fe Yaz\u0131s\u0131","meta_title":"Baharatlar krali\u00e7esi: VAN\u0130LYA","meta_description":"PROF. DR. AHMET KAVAS","meta_keywords":"K\u00f6\u015fe Yaz\u0131s\u0131","news_cover_min":null,"news_cover":null,"news_video_min":null,"news_video":null,"view_count":1109,"cropped_1200x675":null,"user":{"id":30,"name":"AHMET","surname":"KAVAS","email":"prof-dr-ahmet-kavas@gmail.com","slug":"prof-dr-ahmet-kavas","avatar":"\/front\/uploads\/avatar\/17336916002RXDhDXyMw3kEXW.webp","status":1,"role":1,"email_verified_at":null,"orde":null,"created_at":"2022-10-24T11:09:13.000000Z","updated_at":"2024-12-18T09:44:44.000000Z","seo_title":null,"seo_description":null},"translations":[{"id":23354,"is_featured":0,"is_amp":0,"is_ads":0,"ads_link":null,"post_id":23255,"locale":"tr","category_id":73,"title":"Baharatlar krali\u00e7esi: VAN\u0130LYA","home_title":null,"sub_title":null,"slider_title":null,"slider_title_2":null,"slider_spot_title":null,"slider_spot_title_2":null,"subtitleuse":0,"description":null,"content":" \t\t\t\t\t \t\t\t\t\t

PROF. DR. AHMET KAVAS<\/strong><\/span>
<\/strong><\/span><\/strong><\/span><\/p>

* Pastac\u0131l\u0131k ba\u015fta olmak \u00fczere sabun, deterjan ve g\u0131da sanayinde bir\u00e7ok mamul \u00fcr\u00fcn\u00fcn vazge\u00e7ilmez bile\u015feni konumundaki vanilya, parf\u00fcm \u00fcr\u00fcnleri ile kolal\u0131 i\u00e7ecekler i\u00e7in de bolca kullan\u0131l\u0131yor. Y\u00fcksek fiyat\u0131ndan dolay\u0131 da \u2018baharatlar krali\u00e7esi\u2019 olarak tan\u0131mlan\u0131yor. <\/strong><\/span>
<\/strong><\/span>
* \u0130lk Meksika\u2019da ke\u015ffedilen, ancak g\u00fcn\u00fcm\u00fczde d\u00fcnya t\u00fcketiminin y\u00fczde 80\u2019i Afrika\u2019dan kar\u015f\u0131lanan vanilyan\u0131n \u00fcretim \u00fcss\u00fc ise Madagaskar adas\u0131. \u0130nsanl\u0131\u011f\u0131n kulland\u0131\u011f\u0131 t\u00fcm baharatlar i\u00e7inde safrandan sonra en pahal\u0131s\u0131 olan vanilyan\u0131n kg fiyat\u0131 Madagaskar\u2019da 300 dolar ile s\u0131n\u0131rland\u0131r\u0131ld\u0131.<\/strong><\/span>
<\/strong><\/span>
Meksika\u2019da Aztekler, 16. y\u00fczy\u0131lda Avrupal\u0131lar k\u0131talar\u0131na gelmeden \u00f6nce g\u00fcnl\u00fck hayatlar\u0131nda, \u00f6zellikle de tap\u0131naklar\u0131ndaki tap\u0131nd\u0131klar\u0131 cisimlere vah\u015fi ormanlar\u0131nda yeti\u015fen vanilya g\u00f6t\u00fcrerek sunarlard\u0131. Vanilya, u\u011fultulu ku\u015f dedikleri bir t\u00fcr\u00fcn veya bir ar\u0131n\u0131n bu bitkinin \u00e7i\u00e7eklerini d\u00f6llenmesiyle kendili\u011finden elde edilen bir \u00fcr\u00fcnd\u00fc. Yani anavatan\u0131 Orta Amerika ve Karayip Adalar\u0131\u2019nda kendili\u011finden meyve verirdi. \u0130spanyollar ve Frans\u0131zlar, kokusu dolay\u0131s\u0131yla bunu bu b\u00f6lgeden al\u0131p ba\u015fka co\u011frafyalardaki s\u00f6m\u00fcrgelerine ta\u015f\u0131d\u0131 ve oralarda iki as\u0131rdan fazla s\u00fcs bitkisi olarak yeti\u015ftirdiler. Ancak hi\u00e7bir yerde asli vatan\u0131ndaki gibi meyve vermiyordu.<\/span>
<\/span>
MUC\u0130D\u0130 B\u0130R K\u00d6LE <\/strong><\/span>
<\/span>
Hint Okyanusu\u2019nda Frans\u0131zlar\u0131n s\u00f6m\u00fcrgele\u015ftirdikleri ve halen idarelerinde tutmaya devam ettikleri o zamanki ad\u0131yla Burbon, g\u00fcn\u00fcm\u00fczde ise Reunion Adas\u0131 olarak bilinen ada, vanilyas\u0131 ile tan\u0131n\u0131yor. 1841 y\u0131l\u0131nda hen\u00fcz 12 ya\u015f\u0131nda k\u00f6le olarak bu adada ya\u015fayan Edmond Albius isimli \u00e7ocuk, bir k\u0131zg\u0131nl\u0131k an\u0131nda Frans\u0131zlar taraf\u0131ndan orada yeni yeti\u015ftirilmeye ba\u015flanan s\u00fcs bitkisi orkideleri, yabani limon dikenleri ile yaral\u0131yordu. Onun bu istem d\u0131\u015f\u0131 davran\u0131\u015f\u0131n\u0131n ard\u0131ndan Meksika\u2019daki gibi \u00e7i\u00e7ekler d\u00f6llenmi\u015f ve meyve vermeye ba\u015flam\u0131\u015ft\u0131. Ticaretin \u00f6nemli bir \u00fcr\u00fcn\u00fc olan vanilyan\u0131n Hint adalar\u0131nda s\u00fcs bitkisinden verimli bir meyveye d\u00f6n\u00fc\u015ft\u00fcr\u00fclmesi Avrupal\u0131 bilim insanlar\u0131na nasip olmad\u0131. Kendisine her ne kadar \u00e7evresinde \u2018kestane\u2019 dense de bu bulu\u015fu onu k\u00f6lelikten azat ettirdi. Ya\u015fad\u0131\u011f\u0131 ada toplumu da k\u0131sa zamanda \u00f6nemli bir gelir kayna\u011f\u0131na kavu\u015ftu. Bir ar\u0131 veya u\u011fultulu ses \u00e7\u0131karan ku\u015f olmadan da el eme\u011fiyle orkide \u00e7i\u00e7eklerinin d\u00f6llenmesi sa\u011flan\u0131p vanilya al\u0131nabilir oldu. <\/span>
<\/span>
VAN\u0130LYA ADALARI<\/strong><\/span>
<\/span>
B\u00f6ylece vanilya ilk defa kendi co\u011frafyas\u0131 d\u0131\u015f\u0131nda \u00fcr\u00fcn vermi\u015f oldu. K\u0131sa zamanda Maskareyn Adalar\u0131 da denen Madagaskar\u2019\u0131n do\u011fusundaki Reunion ile birlikte Komorlar, Moritus ve Rodriguez adalar\u0131nda da yeti\u015ftirildi. Bunlardan Madagaskar, Komorlar ve Reunion \u00fc\u00e7l\u00fcs\u00fcne \u2018vanilya ittifak\u0131\u2019 ad\u0131 verildi. Zaten s\u0131n\u0131rl\u0131 zirai \u00fcr\u00fcn yeti\u015ftirme imk\u00e2n\u0131 olan ada halklar\u0131, bu bitkiye a\u015f\u0131r\u0131 \u00f6nem verdi. \u00d6yle ki, 1960\u2019l\u0131 y\u0131llarda bu devasa adan\u0131n kuzeydo\u011fusundaki en \u00fccra bir ucunda bu \u00fcr\u00fcn\u00fcn \u00fcretimi asli vatan\u0131 Meksika\u2019dakini ge\u00e7ti. \u015eimdilerde Endonezya\u2019n\u0131n bu \u00fcr\u00fcne a\u011f\u0131rl\u0131k verip yak\u0131n gelecekte birinci \u00fcretici \u00fclke konumuna gelebilece\u011fini \u00f6ng\u00f6renler var.<\/span>
<\/span>
KULLANIM ALANLARI<\/strong><\/span>
<\/span>
Vanilyan\u0131n pastac\u0131l\u0131k ve parf\u00fcmeri alanlar\u0131 i\u00e7in vazge\u00e7ilemez hale gelmesi, 19. y\u00fczy\u0131l\u0131n ikinci yar\u0131s\u0131nda ger\u00e7ekle\u015fti. \u00dcr\u00fcn\u00fcn daha verimli elde edilmesi, Madagaskar\u2019\u0131n kuzeydo\u011fu ucundaki Sava \u015fehrinde m\u00fcmk\u00fcn oldu. \u00c7\u00fcnk\u00fc buran\u0131n iklimi, Orta Amerika b\u00f6lgesindeki ile benze\u015fiyordu. Son yar\u0131m as\u0131rda d\u00fcnyada bu \u00fcr\u00fcne duyulan talebin y\u00fczde 80\u2019i Afrika\u2019n\u0131n bu b\u00fcy\u00fck adas\u0131nda 200 bin kadar yeti\u015ftirici, \u00fcr\u00fcn toplay\u0131c\u0131 ve ihracat\u00e7\u0131 arac\u0131l\u0131\u011f\u0131yla kar\u015f\u0131lan\u0131yor.<\/span>
<\/span>
Bu orkide \u00e7e\u015fidinin dikilip ilk \u00e7i\u00e7ek a\u00e7mas\u0131 ve \u00fcr\u00fcn vermesi i\u00e7in 3 ila 5 y\u0131l ge\u00e7mesi gerekiyor. \u00d6zellikle de bir gece yar\u0131s\u0131 a\u00e7\u0131p takip eden g\u00fcn\u00fcn sonunda veya birka\u00e7 g\u00fcn kalabilen \u00e7i\u00e7eklerinin insan eliyle d\u00f6llenmesinin tamamlanmas\u0131 bekleniyor. Bir i\u015f\u00e7i g\u00fcnl\u00fck bin ila bin 500 aras\u0131nda orkide \u00e7i\u00e7e\u011fini geleneksel tozland\u0131rma i\u015flemiyle d\u00f6llendirebiliyor. Yap\u0131lan i\u015flemin ard\u0131ndan bir ay ge\u00e7ince meyvelerinin boylar\u0131 30 cm. oluyor. Vanilya a\u011fac\u0131n\u0131n \u00f6mr\u00fc ise ortalama 15 y\u0131l. 90 metreye kadar uzayarak \u00f6zellikle g\u00fcl a\u011fa\u00e7lar\u0131n\u0131n bolca bulundu\u011fu ormanl\u0131k alanlarda onlara ve di\u011ferlerine ba\u011flan\u0131yor.<\/span>
<\/span>
Vanilya \u00e7i\u00e7eklerinin kuruyup meyveye d\u00f6n\u00fc\u015fmeleri 8 ila 9 ay aras\u0131nda s\u00fcr\u00fcyor. \u0130nsanl\u0131\u011f\u0131n kulland\u0131\u011f\u0131 t\u00fcm baharatlar i\u00e7inde safrandan sonra en pahal\u0131s\u0131n\u0131n vanilya oldu\u011funa \u015f\u00fcphe yok. \u00d6zellikle 21. y\u00fczy\u0131lda bir taraftan bu \u00fcr\u00fcne y\u00f6nelik talebin artmas\u0131, di\u011fer taraftan 2017 y\u0131l\u0131 mart ay\u0131ndaki Enavo kas\u0131rgas\u0131n\u0131n Madagaskar\u2019daki bu a\u011fa\u00e7lar\u0131n y\u00fczde 30\u2019una zarar verip elde edilecek vanilyan\u0131n da y\u00fczde 40\u2019\u0131n\u0131 tahrip etmesi, fiyatlar\u0131 \u015fi\u015firdi. <\/span>
<\/span>
KATKILISI SUDAN UCUZ <\/strong><\/span>
<\/span>
Halen g\u0131da sanayinde kullan\u0131lan tabii ve katk\u0131 maddeleri i\u00e7erikli iki t\u00fcr vanilya bulunuyor. 2020\u2019li y\u0131llara do\u011fru kilosunun 650 dolar\u0131 ge\u00e7ti\u011fi bu \u00fcr\u00fcn\u00fcn fiyat\u0131ndaki a\u015f\u0131r\u0131 art\u0131\u015flar ve d\u00fc\u015f\u00fc\u015fler ciddi s\u0131k\u0131nt\u0131lar\u0131 da beraberinde getiriyor. Farkl\u0131 katk\u0131 maddesi i\u00e7eren s\u0131nai \u00fcr\u00fcn kilosunun 10 ila 15 dolar aras\u0131nda de\u011fi\u015fti\u011fi bir piyasada, bu \u00fcr\u00fcn\u00fcn al\u0131c\u0131lar\u0131n\u0131n bir k\u0131sm\u0131 tabii elde edilenler i\u00e7in verdikleri sipari\u015fleri iptal ediyor ya da miktar\u0131n\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcr\u00fcyorlar.<\/span>
<\/span>
\u00dcRET\u0130MDE REKABET<\/strong><\/span>
<\/span>
Madagaskar\u2019\u0131n d\u00fcnyan\u0131n birinci s\u0131radaki vanilya \u00fcreticisi konumunu yak\u0131n zamanda kaybedebilece\u011fi \u015fimdilerde \u00e7ok dillendiriliyor. \u00dcr\u00fcn\u00fcn y\u0131lda sadece bir mevsim pazarlanabilmesi ciddi bir mesele olup Uganda, Endonezya ve Papua Yeni Gine\u2019de ise y\u0131l\u0131n her mevsiminde elde edilebilmesi bir ba\u015fka karamsarl\u0131k sebebi. Uganda, bu \u00fcr\u00fcn\u00fc \u015fimdiden fazlaca yeti\u015ftiriyor. Hatta birka\u00e7 y\u0131lda 400 bin vanilya orkidesi dikmek isteyen Demokratik Kongo Cumhuriyeti d\u0131\u015f\u0131nda Tanzanya ve Uganda gibi Afrika \u00fclkeleri yan\u0131nda Vietnam, Hindistan, Kambo\u00e7ya, Papua Yeni Gine, Sri Lanka, Frans\u0131z Polenezyas\u0131 ve \u00f6zellikle Endonezya\u2019ya da bu bitkinin dikimi kaym\u0131\u015f durumda. Karayip Adalar\u0131 ile G\u00fcney Amerika\u2019da Guyana arazisinde buna ge\u00e7i\u015f yap\u0131ld\u0131. \u00d6zellikle Uganda devleti, yapt\u0131\u011f\u0131 te\u015fvik neticesinde 2018 y\u0131l\u0131nda 100 ton \u00fcretim elde etti. Demokratik Kongo Cumhuriyeti vanilyas\u0131 ise volkanik b\u00f6lgede yeti\u015fti\u011fi i\u00e7in kokusu Paris\u2019te \u00f6zel m\u00fc\u015fteri buluyor. <\/span>
<\/span>
DE\u011e\u0130\u015eMEZ ALICILARI<\/strong><\/span>
<\/span>
Vanilya \u00fcretiminin yar\u0131s\u0131n\u0131 yak\u0131n zamana kadar Fransa\u2019ya ihra\u00e7 eden Madagaskar, sadece 2016 y\u0131l\u0131nda 1.600 ton \u00fcr\u00fcnden yakla\u015f\u0131k 600 milyon dolar elde etti. Sava \u015fehri \u00e7evresinde iki, \u00fc\u00e7 y\u0131lda dolar milyonerlerinin say\u0131s\u0131 \u00e7ok artt\u0131. Oysa ki, bu \u00fclkede ki\u015fi ba\u015f\u0131na d\u00fc\u015fen y\u0131ll\u0131k gelir bin 500 dolar kadar. Her \u00fclkenin vanilya \u00fcr\u00fcn\u00fc, b\u00f6lgenin koku ve tad\u0131n\u0131 ta\u015f\u0131yor. Ancak Afrika\u2019n\u0131n bu en b\u00fcy\u00fck adas\u0131nda elde edilenin \u00f6zel tad\u0131 ve ho\u015f kokusu, dondurmac\u0131lar taraf\u0131ndan hassaten tercih ediliyor. Fakat bu h\u0131zl\u0131 fiyat y\u00fckseli\u015fleri ada halk\u0131na adeta k\u0131sa s\u00fcreli de olsa bir hayal \u00fclkesinde ya\u015fama duygusu verse de devam\u0131n\u0131 getirmek \u00e7ok zor g\u00f6r\u00fcn\u00fcyor. Anl\u0131k de\u011fi\u015fimler neticesinde \u00fcr\u00fcne a\u015f\u0131r\u0131 fiyatlanma sebebiyle talebin d\u00fc\u015fmesi, h\u0131rs\u0131zl\u0131k y\u00fcz\u00fcnden g\u00fcvensizlik, g\u00fcl a\u011fac\u0131 kerestesindeki illegal gelirlerin bu \u00fcr\u00fcn\u00fcn legal ticaretiyle aklanma giri\u015fimleri, r\u00fc\u015fvet, kalitenin d\u00fc\u015fmesi ve 100 y\u0131l \u00f6nce \u00fcretimi ba\u015flasa da \u015fimdilerde ciddi katk\u0131 maddesi bulunan ucuz vanilyan\u0131n piyasay\u0131 kaplamas\u0131, adan\u0131n yerli halk\u0131 Malga\u015flar\u0131 ciddi ciddi d\u00fc\u015f\u00fcnd\u00fcr\u00fcyor.<\/span>
<\/strong><\/span>
S\u0130YAH ALTIN VAN\u0130LYA, SAFRANIN TAHTINA TAL\u0130P<\/strong><\/span>

Afrika k\u0131tas\u0131nda ilk defa \u00f6zellikle bir \u00fclke halk\u0131n\u0131n \u00fcretti\u011fi bir \u00fcr\u00fcn, 8-10 sene i\u00e7inde 20 kat kadar fiyat art\u0131\u015f\u0131 g\u00f6rm\u00fc\u015f oldu. Bu, asl\u0131nda k\u0131ta genelinde \u00fcretilen bir\u00e7ok \u00fcr\u00fcne ba\u015fta \u00c7in olmak \u00fczere d\u0131\u015f pazarlar\u0131n a\u015f\u0131r\u0131 taleple gelmesiyle alakal\u0131. Vanilyan\u0131n fiyat\u0131 1990\u2019l\u0131 y\u0131llarda genelde 100 dolar\u0131n alt\u0131nda seyretti. 2003 y\u0131l\u0131nda ilk defa kilosu 400 dolar\u0131 g\u00f6rd\u00fc. 2005 y\u0131l\u0131nda ise 30 dolara kadar d\u00fc\u015fse de 2005-2015 aras\u0131nda ortalama olarak 50 Euro civar\u0131ndaki konumunu korudu. Hatta 2013\u2019te kilosu 20 dolara kadar d\u00fc\u015ft\u00fc. Ne var ki, 2014\u2019te 75 dolar seviyesine, 2015-2018 y\u0131llar\u0131 aras\u0131nda ise devaml\u0131 art\u0131\u015f g\u00f6stererek 650 dolara kadar y\u00fckseldi. Madagaskar h\u00fck\u00fcmeti, gelecekte verece\u011fi zararlar\u0131 g\u00f6\u011f\u00fcslemek i\u00e7in 2020 y\u0131l\u0131 i\u00e7in kilo ba\u015f\u0131na vanilya \u00fccretini 300 dolar ile s\u0131n\u0131rland\u0131rd\u0131. Zira bu \u00fclkenin en \u00f6nemli gelir kaynaklar\u0131ndan biri bu \u00fcr\u00fcn olup halk aras\u0131nda \u2018siyah alt\u0131n\u2019 ad\u0131 veriliyor. Bir de her y\u0131l h\u0131rs\u0131zl\u0131k yoluyla veya vaktinden \u00f6nce toplanarak m\u00fc\u015fterilere sat\u0131lmaya \u00e7al\u0131\u015f\u0131lan vanilya, Madagaskarl\u0131 \u00fcreticilerin en korkulu r\u00fcyas\u0131. <\/span>
<\/span>
\u2018VAN\u0130LYASIZ PASTA YAPILAMAZ\u2019<\/strong><\/span>
<\/span>
117 ayr\u0131 \u00e7e\u015fidi bulunan orkide \u00e7i\u00e7ekleri i\u00e7inde sadece \u00fc\u00e7\u00fcn\u00fcn meyvesi yenilebiliyor. T\u00fcm vanilya \u00fcr\u00fcnleri i\u00e7inde en makbul\u00fc Tahiti\u2019de \u00fcretiliyor. Genelde 20 ila 30 derece aras\u0131nda de\u011fi\u015fen s\u0131cakl\u0131k gerekirken en fazla bin metre rak\u0131ma kadar y\u00fcksekliklerde de bu bitki \u00fcr\u00fcn verebiliyor. Normal zamanlarda 3 ila 5 kilo ye\u015fil vanilyadan bir kilogram vanilya elde edilebilirse de bazen sadece bir kilo i\u00e7in 7\/8 kilo ye\u015fili gerekiyor. Ressam bulunmadan resim \u00e7izilemedi\u011fi gibi \u201cVanilyas\u0131z pasta yap\u0131lamaz\u201d s\u00f6z\u00fc zihinlere nak\u015fedilmi\u015f. Zira Avrupa pastac\u0131l\u0131k alan\u0131nda vanilya en \u00f6nemli katk\u0131 maddeleri aras\u0131nda. Sabun, deterjan ve g\u0131da sanayinde bir\u00e7ok mamul \u00fcr\u00fcn\u00fcn vazge\u00e7ilmez bile\u015feni konumunda. Parf\u00fcm \u00fcr\u00fcnleri ile kolal\u0131 i\u00e7ecekler i\u00e7in de bolca kullan\u0131l\u0131yor.<\/span>
<\/span>
\u00dcRET\u0130C\u0130 VE T\u00dcKET\u0130C\u0130 \u00dcLKELER<\/strong><\/span>
<\/span>
D\u00fcnyada y\u0131ll\u0131k vanilya ihtiyac\u0131 3 bin ton olarak tahmin edilse de 2018 y\u0131l\u0131nda ancak bin 600 ton \u00fcr\u00fcn elde edilebildi. 2017 y\u0131l\u0131nda ise Madagaskar\u2019da 800 ton, Uganda ve Endonezya\u2019da 150\u2019\u015fer ton, Papua Yeni Gine\u2019de 100 ton, Hindistan\u2019da 60 ton, Meksika\u2019da 50 ton, Komorlar\u2019da 22 ton, Tahiti\u2019de 10 ton ve Reunion\u2019da 4.5 ton \u00fcr\u00fcn al\u0131nm\u0131\u015ft\u0131. Tanzanya, Etiyopya ve \u00c7in\u2019de \u00fcretim rakamlar\u0131 hen\u00fcz ger\u00e7ek rakamlarla bilinmiyor. Uganda\u2019n\u0131n y\u0131ll\u0131k 150 ton \u00fcretti\u011fi vanilyan\u0131n en b\u00fcy\u00fck m\u00fc\u015fterisi ABD, Hindistan ve \u0130ngiltere. En b\u00fcy\u00fck \u00fcretici Madagaskar\u2019\u0131n \u00fcrettiklerinin yar\u0131s\u0131 Avrupa\u2019ya, d\u00f6rtte \u00fc\u00e7\u00fc ise ABD\u2019ye ihra\u00e7 ediliyor. Buralarda ya mamul maddeler i\u00e7inde ya da i\u015flenmi\u015f olarak \u00fcreten bu \u00fclkeler de dahil d\u00fcnyan\u0131n her taraf\u0131na do\u011frudan vanilya olarak y\u00fcksek mebla\u011flarla pazarlan\u0131yor. O, art\u0131k baharatlar\u0131n krali\u00e7esi olmay\u0131 hak etmi\u015f ve yak\u0131n gelecekte kendisine al\u0131\u015fanlara kar\u015f\u0131lanamayan talepler y\u00fcz\u00fcnden hasretini ya\u015fatabilir.<\/span><\/p> \t\t\t\t","slug":"baharatlar-kralicesi-vanilya","orjinalimage":null,"news_cover_min":null,"news_cover":null,"news_video_min":null,"news_video":null,"cropped_638x552":null,"cropped_310x208":null,"cropped_416x247":null,"cropped_197x247":null,"cropped_416x600":null,"cropped_1200x675":null,"tags":"K\u00f6\u015fe Yaz\u0131s\u0131","meta_title":"Baharatlar krali\u00e7esi: VAN\u0130LYA","meta_description":"PROF. DR. AHMET KAVAS","meta_keywords":"K\u00f6\u015fe Yaz\u0131s\u0131","view_count":1109,"yt":0,"ytid":"","ytimage":null,"imgdate":"2000-01-01 00:00:00","cuff_cover":null,"cropped_358x214":null,"cropped_842x474":null}]}}