{"status":true,"post":{"id":23380,"user_id":30,"status":1,"type":1,"orde":null,"notification_type":3,"static_post":0,"published_at":"2022-10-24 14:28:36","created_at":"2020-10-29T21:00:00.000000Z","updated_at":"2022-10-24T11:28:36.000000Z","edited_at":"2024-12-17 22:35:21","source_id":null,"post_id":23380,"is_featured":0,"title":"ABD-Afrika ve T\u00fcrkiye\u2019nin NATRON REKABET\u0130","slider_title":null,"slider_title_2":null,"slider_spot_title":null,"slider_spot_title_2":null,"home_title":null,"sub_title":null,"category_id":73,"description":null,"content":" \t\t\t\t\t \t\t\t\t\t

* G\u00fcn\u00fcm\u00fczde adeta b\u00fcy\u00fcl\u00fc bir mineral olarak tarif edilen natron, end\u00fcstride bir\u00e7ok alanda kullan\u0131l\u0131yor. Cam \u00fcretimi, deri tabaklama, ka\u011f\u0131t\u00e7\u0131l\u0131k, tekstilde kurulama ile sertle\u015ftirme, metal\u00fcrji, kozmetikte deodorant gibi \u00fcr\u00fcnler, bu alanlara \u00f6rnek olarak g\u00f6sterebilir.<\/strong><\/span><\/p>

* Her t\u00fcrl\u00fc hamur i\u015finde kabartma tozu ve bir\u00e7ok yeme\u011fin lezzet bile\u015feni olan natronun anavatan\u0131 Afrika. Fakat ABD, d\u00fcnya natron tedarikinde birinci s\u0131raya \u00e7\u0131kt\u0131. T\u00fcrkiye, rezerv bak\u0131m\u0131ndan ikinci s\u0131rada. Di\u011fer \u00fclkeler ise Bostvana, Kenya, \u00c7ad, Tanzanya, Mali ve Nijer. <\/strong><\/span><\/p>

PROF. DR. AHMET KAVAS<\/strong><\/span><\/p>

Kulland\u0131\u011f\u0131m\u0131z baz\u0131 ihtiya\u00e7 maddelerinin tarihlerinin binlerce y\u0131l geriye gitti\u011fini ka\u00e7 ki\u015fi bilir. Adeta t\u00fcm insanl\u0131\u011f\u0131n ortak de\u011feri gibidirler ve uzun zaman dayanmalar\u0131 i\u00e7in korunmak istenen \u00fcr\u00fcnler, mumyalar, beden temizli\u011fi, cam ve benzerlerinin yap\u0131m\u0131, insanlar kadar hayvanlarda g\u00f6r\u00fclen nice hastal\u0131klar\u0131 iyile\u015ftirme amac\u0131yla elementler aras\u0131nda \u2018Na\u2019 sembol\u00fc ile ifade etti\u011fimiz natron, hep vazge\u00e7ilmez oldu. <\/span><\/p>

Eski M\u0131s\u0131r\u2019da bundan 4-5 bin y\u0131l \u00f6nceki antik d\u00f6nemde Nitrie, ya da Natrun Vadisi denilen kuru bir g\u00f6l\u00fcn bulundu\u011fu yerden \u00e7\u0131kar\u0131lan \u2018natron\u2019, adeta kutsal bir madde gibi g\u00f6r\u00fcl\u00fcrd\u00fc. Prensler, krallar ve \u00f6zellikle firavunlar i\u00e7in verilecek en k\u0131ymetli hediyeler aras\u0131ndayd\u0131. Bir d\u00f6nem bu mineral, kraliyetin tekelindeydi. Mumya yap\u0131m\u0131nda kurutulmas\u0131 istenen ceset, natronlu havuza dald\u0131r\u0131l\u0131rd\u0131. Kullan\u0131lan mekanlar\u0131n temizli\u011fi, insanlar bedenlerini y\u0131karken ve di\u015flerini gargara yaparken mutlaka bunu tercih ederlerdi. Cam ve seramik yap\u0131m\u0131nda \u2018M\u0131s\u0131r mavisi\u2019 denilen rengin de bununla sa\u011fland\u0131\u011f\u0131 ancak 2015 y\u0131l\u0131nda anla\u015f\u0131ld\u0131. Bu gelenek Roma i\u00e7in de aynen ge\u00e7erli oldu ve gemilerle bu madde talep edilen yerlere ta\u015f\u0131n\u0131rd\u0131. Fakat bilinen t\u00fcm ge\u00e7mi\u015f \u00e7a\u011flarda ve hatta g\u00fcn\u00fcm\u00fczde bile natrona B\u00fcy\u00fck Sahra ve \u00e7evresindeki topluluklar kadar insan sa\u011fl\u0131\u011f\u0131 ve hayvan bak\u0131m\u0131ndaki en s\u0131radan ihtiya\u00e7larda bunun de\u011ferinin bilinmedi\u011fi iddia edilebilir.<\/span><\/p>

Natronun madencilik biliminde ilk defa yer almas\u0131n\u0131, \u0130sve\u00e7li kimyac\u0131 Johan Gottschalk Wallerius, 1747 y\u0131l\u0131nda sa\u011flad\u0131. Kimyac\u0131lar\u0131n tabii olan\u0131na alkali mineral dedikleri bir madde. Frans\u0131zlar, 19. y\u00fczy\u0131l\u0131n sonlar\u0131 ve 20. y\u00fczy\u0131l\u0131n ba\u015flar\u0131nda B\u00fcy\u00fck Sahra b\u00f6lgesini i\u015fgal ettiklerinde \u00f6zellikle Mali, Nijer ve \u00c7ad\u2019da geleneksel olarak t\u00fcketilen natron yataklar\u0131n\u0131 \u00f6\u011frenip buralardan k\u0131sa zamanda istifade etmeye ba\u015flad\u0131. \u015eimdilerde \u00f6zellikle sadece Nijer\u2019de koruma alt\u0131da tutulan 300 kadar z\u00fcrafan\u0131n say\u0131s\u0131 artsa da hem bu hayvanlar hem de bunlar\u0131n da gereksinim duydu\u011fu natron, mevcut \u00fcretilme \u015fekli y\u00fcz\u00fcnden yok olma tehdidi alt\u0131nda. Bilhassa da \u00c7ad\u2019\u0131n en \u00f6nemli ge\u00e7im kaynaklar\u0131 aras\u0131nda hayvanc\u0131l\u0131k ve ziraat ba\u015f\u0131 \u00e7ekerken hen\u00fcz \u00e7ok az\u0131 i\u015fletilebilen hammadde kaynaklar\u0131 aras\u0131nda natron da alt\u0131n ve tuz gibi \u00f6nde geliyor. <\/span><\/p>

TAB\u0130\u0130 VE SENTET\u0130K M\u00dcCADELES\u0130<\/strong><\/span><\/p>

Natron, g\u00fcn\u00fcm\u00fczde iki \u015fekilde elde ediliyor. Birincisi; \u00e7o\u011fu kuru tuz g\u00f6lleri, tuzlu topraklar ve \u00e7evrelerinden sa\u011flanan tabii \u015fekilde, ikincisi ise sanayide kimyevi i\u015flemlerle ar\u0131tma, safla\u015ft\u0131rma ve kurutma yoluyla \u00fcretilen sentetik \u00fcr\u00fcn. Hatta s\u0131v\u0131larda sodan\u0131n miktar\u0131n\u0131 \u00f6l\u00e7mek i\u00e7in geli\u015ftirilen alete de natrometre deniliyor. Halen bu minerale duyulan ihtiyac\u0131n 2018 y\u0131l\u0131 itibar\u0131yla y\u00fczde 73\u2019\u00fc kimyevi bile\u015fenlerle temin edilirken, sadece y\u00fczde 27\u2019si do\u011frudan binlerce y\u0131ld\u0131r bulundu\u011fu yerlerden tespit edilerek \u00e7\u0131kar\u0131l\u0131yor. Bilhassa geli\u015fmi\u015f \u00fclkelerdeki t\u00fcm \u00fcr\u00fcnler hakk\u0131nda ger\u00e7ek\u00e7i rakamlar verilse de Afrika\u2019n\u0131n zor \u015fartlar\u0131nda elde edilen veriler kullan\u0131lan bu mineralin miktar\u0131n\u0131n \u00e7ok alt\u0131nda. <\/span><\/p>

Tabiatta bulundu\u011fu \u015fekliyle natron, bir\u00e7ok \u00fclkede yeni ke\u015ffedilse de M\u0131s\u0131r, Libya, \u00c7ad ve Nijer\u2019de as\u0131rlard\u0131r bilinir ve kullan\u0131l\u0131rd\u0131. \u015eimdilerde Kenya, Tanzanya ve Bostvana\u2019da da ciddi natron kaynaklar\u0131 tespit edildi. Avrupa\u2019da bilinen tabii natron yoksa da ABD Wyoming\u2019de bunun bulunmas\u0131yla birlikte farkl\u0131 bir s\u00fcre\u00e7 geli\u015fti ve adeta d\u00fcnya piyasas\u0131n\u0131n tekeli oldu. Tabii olan bulunmadan da sentetik \u00fcretimde ba\u015f\u0131 \u00e7ekiyordu. Ancak do\u011fal olan\u0131 hem daha az enerji t\u00fcketimi hem de fazla ra\u011fbet g\u00f6rmesi sebebiyle rekabeti k\u0131z\u0131\u015ft\u0131rd\u0131. <\/span><\/p>

Sentetik natrona gelince, ilk defa Frans\u0131z Nicolas Leblanc, 1797\u2019de deniz tuzu, s\u00fclf\u00fcrik asit, odun k\u00f6m\u00fcr\u00fc ve kire\u00e7 ta\u015f\u0131 kar\u0131\u015ft\u0131rarak sodyum karbonat \u00fcretti. Onun bu icad\u0131n\u0131 Bel\u00e7ikal\u0131 kimyager Ernest Solvay, 1860\u2019l\u0131 y\u0131llarda daha da ilerletip geli\u015ftirdi. Solvay s\u00fcrecinde (2018\u2019de y\u00fczde 46) \u00f6ncekinden daha az \u0131s\u0131tma i\u015flemi gerekiyordu. \u015eimdilerde \u00c7in de Hou (2018\u2019de y\u00fczde 23) s\u00fcreci ile piyasada yerini ald\u0131. ABD\u2019deki natron yataklar\u0131 bulunana kadar en b\u00fcy\u00fck miktarda \u00fcretimi yine bu \u00fclke yap\u0131yordu. Ne zaman ki tabii \u00fcr\u00fcn daha k\u0131ymetli oldu\u011fu i\u00e7in k\u0131sa zamanda kimyasal i\u015flemlerle elde edilenler yerine buna ge\u00e7ildi ve daha \u00f6nce a\u00e7\u0131lan bir\u00e7ok fabrika kapat\u0131ld\u0131. Avrupa \u00fclkeleri mevcut ihtiya\u00e7lar\u0131n\u0131 h\u00e2l\u00e2 \u00fcretimle elde ediyor.<\/span><\/p>

D\u00fcnyan\u0131n mevcut natron rezervleri 25 milyar ton olarak hesaplan\u0131yor ve bunun 23 milyarl\u0131k k\u0131sm\u0131 ABD\u2019de deniliyor. \u015eimdilik ikinci b\u00fcy\u00fck kaynak 840 milyon tonluk rezerv ile T\u00fcrkiye\u2019de olup bunu 400 milyon ton ile Bostvana ve 7 milyon ton ile Kenya takip ediyor. \u00c7ad, Tanzanya, Mali ve Nijer gibi \u00fclkelerdeki kaynaklar\u0131n ne kadar oldu\u011fu hen\u00fcz tam bilinmiyor. <\/span><\/p>

G\u00fcn\u00fcm\u00fczde milyonlarca ton natrona, yani sodyum karbonata ihtiya\u00e7 aral\u0131ks\u0131z devam ediyor ve 1988\u2019de talep 34 milyon ton iken, 1991\u2019de 32 milyon tona d\u00fc\u015ft\u00fc. Her ge\u00e7en sene talepte azalma ba\u015flad\u0131 ve 2018 y\u0131l\u0131nda elde edilen 15 milyon ton natronun 12 milyon ton kadar\u0131n\u0131 tek ba\u015f\u0131na ABD sa\u011flad\u0131. Bunun da 6.9 milyon tonunu ihra\u00e7 ederek ciddi gelir elde etti. Oysa bu \u00fcr\u00fcn, 1938 y\u0131l\u0131na kadar bu \u00fclkedeki 17 kimya fabrikas\u0131nda sentetik \u00fcretimle elde ediliyordu. Wyoming natron yataklar\u0131n\u0131n bulunmas\u0131yla tabii ve sentetik natron aras\u0131ndaki rekabette kazanan birincisi oldu ve ikincisini \u00fcreten son fabrika 1979\u2019da \u00fcretimini durdurdu. \u0130htiya\u00e7 sahibi \u00fclkelere de en fazla \u00fcr\u00fcn ihra\u00e7 eden \u00fclkedir. Halen d\u00fcnya genelinde y\u0131ll\u0131k t\u00fcketilen tabii natronun oran\u0131 y\u00fczde 27 olup bunun y\u00fczde 94\u2019\u00fc ABD taraf\u0131ndan sa\u011flan\u0131yor. Kanada, Avustralya\u2019n\u0131n g\u00fcneyi, \u0130talya, Mo\u011folistan, \u00c7in, \u0130ran, Bolivya, Arjantin ve Macaristan\u2019da az da olsa bulunuyor. Ancak \u00f6zellikle Avrupa\u2019da sentetik \u00fcretim devam ediyor. <\/span><\/p>

AFR\u0130KA NATRONU <\/strong><\/span><\/p>

M\u0131s\u0131r\u2019daki tarihte kullan\u0131lan ilk natron yataklar\u0131 yan\u0131nda Libya\u2019n\u0131n \u00f6zellikle Fizan\u2019daki kaynaklar\u0131 \u015fimdiye kadar bilinen en erken d\u00f6nemlerde kullan\u0131l\u0131yordu. Afrika\u2019n\u0131n farkl\u0131 co\u011frafyalar\u0131nda baz\u0131 g\u00f6llerin kenarlar\u0131nda beyaz ve solgun bir madde \u015feklinde bulunuyor ve ciddi oranlarda ihtiya\u00e7 kar\u015f\u0131lan\u0131yor. \u0130smini bundan alan ve \u2018trona\u2019 denilen mineral de y\u00fczde 70 gibi b\u00fcy\u00fck bir oranda natron i\u00e7eriyor, soda veya sodyum karbonat bundan elde ediliyor. \u00c7ad, k\u0131tan\u0131n bu mineral bak\u0131m\u0131ndan en zengin yataklar\u0131na sahip olup Tibesti, Ennedi, \u00c7ad G\u00f6l\u00fc ve Kanim isimli d\u00f6rt ayr\u0131 b\u00f6lgesinde bol miktarda bulunuyor. <\/span><\/p>

Tanzanya\u2019da Kenya s\u0131n\u0131r\u0131na yak\u0131n 980 kilometrekarelik Natron G\u00f6l\u00fc ile Kenya taraf\u0131nda da Magadi G\u00f6l\u00fc ayn\u0131 \u015fekilde natron bak\u0131m\u0131ndan \u00e7ok \u00f6nemli bir kaynak. Bilhassa Natron G\u00f6l\u00fc\u2019ne su zannedip dalan ku\u015flar\u0131n \u00f6l\u00fcp adeta ta\u015f kesildikleri bundan y\u0131llar \u00f6nce g\u00f6zlendi. Bostvana da bu minerale sahip \u00fclkeler aras\u0131nda. \u0130\u00e7lerinde Tanzanya hari\u00e7 hepsinden az veya \u00e7ok ticari ama\u00e7la istifade ediliyor. Ancak hen\u00fcz rezervleri konusunda kesin bir tahminde bulunulmad\u0131\u011f\u0131 i\u00e7in bu kaynaklar t\u00fcm hayati \u00f6zelliklerine ra\u011fmen adeta milyonlarca ton ABD\u2019nin tabii ve sentetik natronu yan\u0131nda yok say\u0131l\u0131yor. Ya da Afrika \u00fczerine 21. y\u00fczy\u0131l siyasetlerini \u015fimdilerde belirleyenler bu minerale insanl\u0131\u011f\u0131n ne kadar ihtiya\u00e7 duyaca\u011f\u0131n\u0131 tahmin ettikleri i\u00e7in buna sahip Afrika \u00fclkelerinin kullan\u0131m\u0131n\u0131 ba\u015fta kendi pazarlar\u0131n\u0131 kaybetmemek gibi ba\u015fka geli\u015fmelerle \u00f6nl\u00fcyorlar.<\/span><\/p>

\u00c7ad G\u00f6l\u00fc\u2019n\u00fc besleyen \u00f6nemli nehirlerden \u015eari, her y\u0131l y\u00fczbinlerce ton mineral ta\u015f\u0131yor ve bunlar i\u00e7inde natron da bulunuyor. \u00dclkenin kuzeyinde kuru ve tuzlu yap\u0131s\u0131yla bilinen eski g\u00f6llerden de bu \u00fcr\u00fcn tabii olarak elde ediliyor. Her y\u0131l 50 veya 100 kg\u2019l\u0131k 260 bin \u00e7uval toz halinde, 525 bin \u00e7uval irili ufakl\u0131 natron da kamyonlarla ta\u015f\u0131n\u0131yor. Toplam 35 bin ton hesap edilen bu mineralin y\u0131ll\u0131k \u00fcretiminin y\u00fczde 35\u2019i \u00c7ad i\u00e7inde, y\u00fczde 29\u2019u Nijerya\u2019da, y\u00fczde 20\u2019si Kamerun\u2019da ve y\u00fczde 7\u2019lik k\u0131sm\u0131 da Orta Afrika Cumhuriyeti\u2019nde t\u00fcketiliyor. \u0130nsanlar\u0131n y\u0131lda ortalama 150 gr t\u00fcketti\u011fi natrona hayvanlar ise kilolarca ihtiya\u00e7 duyuyor. Hatta beslendikleri otlardan daha \u00f6nemli konumda. \u00c7\u00fcnk\u00fc yeti\u015ftiriciler her t\u00fcrl\u00fc hayvan hastal\u0131klar\u0131n\u0131 bununla koruduklar\u0131 gibi iyi bir beslenme i\u00e7in de gerekli g\u00f6r\u00fcyor. Bu sebeple \u00c7ad\u2019\u0131n bir taraftan b\u00fcy\u00fck g\u00f6lden ve di\u011fer taraftan kuzeydeki \u00e7\u00f6lden \u00fcretti\u011fi natronunun Sudan, Orta Afrika, Nijerya ve Kamerun\u2019da b\u00fcy\u00fck miktarlarda t\u00fcketildi\u011fi biliniyor. Ne yaz\u0131k ki 1930\u2019lara kadar ticari de\u011feri \u00e7ok yoktu. Aradan ge\u00e7en her y\u0131l daha fazla hayvan yeti\u015ftiricisinin buna talebi art\u0131yor ve hassaten 2000\u2019li y\u0131llarda \u00f6nemli bir kazan\u00e7 kayna\u011f\u0131na d\u00f6n\u00fc\u015ft\u00fc\u011f\u00fc g\u00f6r\u00fcl\u00fcyor.<\/span><\/p>

KULLANIM ALANI GEN\u0130\u015e<\/strong><\/span><\/p>

Sodyum karbonat olarak bildi\u011fimiz teknik ama\u00e7l\u0131 elde edilen natron, \u00f6zellikle cam \u00fcretimi, deri tabaklama, k\u00e2\u011f\u0131t\u00e7\u0131l\u0131kta, tekstilde kurulama ve sertle\u015ftirme, metal\u00fcrjide, kozmetikte deodorant gibi \u00fcr\u00fcnlerin \u00fcretiminde ve bah\u00e7ecilik alanlar\u0131nda kullan\u0131l\u0131yor. Ama g\u0131da i\u00e7in \u00fcretilenin en \u00f6nemli yan\u0131, insanlar\u0131n her t\u00fcrl\u00fc hamur i\u015finde kabartma tozu ve bir\u00e7ok yeme\u011fi pi\u015firirken lezzet katmak i\u00e7in t\u00fckettikleri bir mineral.<\/span><\/p>

ADETA B\u00dcY\u00dcL\u00dc B\u0130R M\u0130NERAL<\/strong><\/span><\/p>

G\u00fcn\u00fcm\u00fczde adeta b\u00fcy\u00fcl\u00fc bir varl\u0131k olarak tarif edilen natron isimli bu tabii mineral; alerjiye neden olmamas\u0131, toksit i\u00e7ermemesi ve \u00e7evreye zarar vermemesi bak\u0131m\u0131ndan \u00e7ok \u00f6nemli. Adeta sihirli bir toz da denen ve di\u011fer ad\u0131yla sodyum karbonat olarak bilinen mineral, insan besini hamur ve di\u011fer mutfak yemeklerinde, hayvanlar i\u00e7in her t\u00fcrl\u00fc hastal\u0131\u011fa kar\u015f\u0131 bir besin maddesi \u00f6zelli\u011fi yan\u0131nda, sanayinin baz\u0131 kollar\u0131nda son derece gerekli. \u00c7ama\u015f\u0131rlar\u0131n beyazlat\u0131lmas\u0131, derilerin tabaklanmas\u0131 ve hayvan eti ile bal\u0131klar\u0131n kurutularak korunmas\u0131, antibiyotik \u00f6zellikleri i\u00e7in aranan bir \u00fcr\u00fcn. Dahas\u0131 sulu olarak kullan\u0131nca maddelerin yumu\u015fat\u0131lmas\u0131n\u0131 sa\u011fl\u0131yor. Kahve, \u00e7ay, t\u00fct\u00fcn lekeleri yan\u0131nda di\u015f plaklar\u0131n\u0131 temizliyor ve a\u011f\u0131z kokusunu gideriyor. \u00d6zellikle ayaklar ba\u015fta olmak \u00fczere v\u00fccut organlar\u0131n\u0131n yorgunlu\u011funu al\u0131yor. Kimya end\u00fcstrisinde tabii haliyle soda ve sodyum karbonat i\u00e7eri\u011fi ile do\u011fal bir hammadde. Morglar\u0131n bak\u0131m\u0131nda da buna gereksinim duyuluyor. M\u0131s\u0131r\u2019da ve Sudan\u2019da yap\u0131 malzemesi olarak kullan\u0131ld\u0131\u011f\u0131 gibi t\u0131pta ila\u00e7, kozmetik sanayinde temizlik malzemesi deterjan ve sabun \u00fcretiminde de \u00f6nemli katk\u0131 maddesi. K\u00fc\u00e7\u00fck yaralanmalarda dezenfektan ve hatta b\u00f6ceklere kar\u015f\u0131 bir ila\u00e7 olarak tercih ediliyor. Daha da \u00f6nemlisi \u00c7ad\u2019da gastrit gibi mide rahats\u0131zl\u0131klar\u0131nda kullan\u0131l\u0131yor. Bilhassa v\u00fccuttaki pH de\u011feri dedi\u011fimiz su miktar\u0131n\u0131 dengede tutup da\u011f\u0131t\u0131m\u0131n\u0131 sa\u011flamas\u0131 \u00f6nemli bir \u00f6zelli\u011fi olarak g\u00f6r\u00fcl\u00fcyor.<\/span><\/p>

T\u00dcRK\u0130YE NATRON-SOYDUM KARBONAT REZERV\u0130NDE D\u00dcNYA \u0130K\u0130NC\u0130S\u0130<\/strong><\/span><\/p>

T\u00fcrkiye\u2019de ise 1979 y\u0131l\u0131nda Ankara Beypazar\u0131\u2019nda natron\/sodyum karbonat yataklar\u0131 tespit edildi. 1995 y\u0131l\u0131nda i\u015fletilmesi \u00f6ng\u00f6r\u00fclm\u00fc\u015fse de ancak 2009 y\u0131l\u0131nda i\u015fletilmeye al\u0131nabildi. \u015eimdilerde y\u0131lda 1.7 milyon ton natron \u00e7\u0131kar\u0131l\u0131yor. Ayr\u0131ca Kazan\u2019da da y\u0131ll\u0131k miktar 2.7 milyon ton olarak hesap ediliyor.<\/span><\/p>

F\u0130ZAN\u2019IN BA\u015eLICA GEL\u0130R KAYNA\u011eIYDI<\/strong><\/span><\/p>

Osmanl\u0131 Devleti\u2019nin \u0130stanbul\u2019a en uzak ve gidilmesi en zor idari b\u00f6lgelerinden biri, bug\u00fcnk\u00fc Libya s\u0131n\u0131rlar\u0131 i\u00e7indeki Trablusgarp eyaletine ba\u011fl\u0131 Fizan Sanca\u011f\u0131 idi. Buras\u0131, ayn\u0131 zamanda \u00c7ad G\u00f6l\u00fc \u00e7evresine kadar uzanan geni\u015f co\u011frafyaya a\u00e7\u0131lan en \u00f6nemli kap\u0131 konumundayd\u0131. \u00c7o\u011fu k\u00f6y b\u00fcy\u00fckl\u00fc\u011f\u00fcndeki 100 kadar yerle\u015fim yerinden bir k\u0131sm\u0131n\u0131n ge\u00e7im kayna\u011f\u0131, ar\u015fiv belgelerimiz ve d\u00f6nemin yaz\u0131l\u0131 eserlerinden \u00f6\u011frendi\u011fimize g\u00f6re, \u2018natrun\u2019 denilen mineralden sa\u011flan\u0131yordu. Bunun nas\u0131l elde edildi\u011fi, ne ama\u00e7la kullan\u0131ld\u0131\u011f\u0131, al\u0131\u015fveri\u015f usulleri, daha da \u00f6nemlisi ta\u015f\u0131nmas\u0131 s\u0131ras\u0131nda ya\u015fanan geli\u015fmeler hakk\u0131nda s\u0131n\u0131rl\u0131 da olsa bilgiler \u0130stanbul\u2019a gelirdi. Yani natron, Fizan\u2019\u0131n ba\u015fl\u0131ca gelir kayna\u011f\u0131yd\u0131 ve ayn\u0131 isimli kuru bir g\u00f6lden \u00e7\u0131kar\u0131l\u0131rd\u0131. B\u00f6lge ahalisinin en \u00f6nemli g\u0131da maddesi t\u00fcm tarih boyunca daima hurma olsa da be\u015f k\u00fc\u00e7\u00fck g\u00f6lden \u00e7\u0131kard\u0131klar\u0131 natron kar\u015f\u0131l\u0131\u011f\u0131nda g\u00fcneydeki B\u00fcy\u00fck Sahra ve g\u00fcneydo\u011fusundaki Sudan\u2019dan getirdikleri ticaret mallar\u0131n\u0131 al\u0131p satarak ge\u00e7imlerini sa\u011flarlard\u0131.<\/span><\/p>

YEMEKLER\u0130N LEZZET B\u0130LE\u015eEN\u0130<\/strong><\/span><\/p>

\u00c7adCumhuriyeti\u2019ne yolu d\u00fc\u015fenler, yerel yemekler hakk\u0131nda bilgi almak istediklerinde, \u00f6zellikle ba\u015flang\u0131\u00e7ta yenen bizim \u00e7orbam\u0131z benzeri sulu yeme\u011fe ve di\u011fer baz\u0131lar\u0131na, ad\u0131na \u2018natron\u2019 dedikleri bir mineralin kat\u0131ld\u0131\u011f\u0131n\u0131 \u00f6\u011frenmekte gecikmezler. Her ne kadar bu \u00fclke M\u00fcsl\u00fcmanlar\u0131 aras\u0131nda toplu iftar ziyafeti verme gelene\u011fi yayg\u0131n de\u011filse de \u015fayet bu anlamda bir giri\u015fim olursa veya aileler, hatta dostlar bir araya geldiklerinde natronlu \u00e7orba olmadan sofra kurulamaz. \u00d6yle ki, buna Arap\u00e7a\u2019n\u0131n b\u00f6lgedeki leh\u00e7esiyle \u2018atrun\u2019 da derler. \u0130ster istemez ilk merak bunun ne t\u00fcr bir madde oldu\u011funu sorgulamakla ba\u015fl\u0131yor.<\/span><\/p>

Nijer\u2019in co\u011frafi olarak en geni\u015f topraklar\u0131na sahip Agadez b\u00f6lgesinde her y\u0131l ekim ay\u0131nda d\u00fczenlenen \u2018tuzla temizleme\u2019 t\u00f6renine \u00fclkenin bir\u00e7ok y\u00f6resinden gelen \u00f6zellikle g\u00f6\u00e7ebe Tuareg ve Pular (P\u00f6l) toplumlar\u0131, davetli t\u00fcm resmi erkan\u0131n huzurunda \u015fenlik havas\u0131nda g\u00f6steri yaparlar. Bu, ayn\u0131 zamanda k\u00fclt\u00fcrel, siyasi ve ekonomik etkile\u015fim ortam\u0131 sa\u011flar. Y\u0131lda bir kez de olsa hayvanlar\u0131 i\u00e7in gerekli natron ve tuz ihtiyac\u0131 bu vesileyle giderilmeye \u00e7al\u0131\u015f\u0131l\u0131r. \u015eimdilerde ter\u00f6r sebebiyle Mali, Burkina, Nijerya, Cezayir gibi \u00fclkeler bu t\u00fcr kat\u0131l\u0131mlara pek ilgi g\u00f6steremiyorlar. <\/span><\/p>

T\u00dcM D\u0130LLERDE KULLANIMI M\u00dc\u015eTEREK<\/strong><\/span><\/p>

Kullan\u0131ld\u0131\u011f\u0131co\u011frafyalar ve uzun as\u0131rlar ihtiya\u00e7 malzemesi olarak \u00f6nemini korumas\u0131 kadar isim olarak ifade edilen \u2018natron\u2019 kelimesi de ufak telaffuz de\u011fi\u015fikliklerine ra\u011fmen bug\u00fcnlere ula\u015ft\u0131. Eski M\u0131s\u0131rl\u0131lar\u0131n Neter dedikleri kuru g\u00f6l\u00fcn yak\u0131n\u0131nda \u00e7\u0131kar\u0131rlar ve onu \u2018nitry, netjer\u2019, yani \u2018kutsal olmak\u2019 anlam\u0131nda kullan\u0131rlard\u0131. Yunanl\u0131lar onlardan bunu al\u0131rken ismini de \u2018nitron\u2019 \u015feklinde korudular. Eski Yunanca\u2019da \u2018natro\u2019 kelimesinin \u2018y\u0131kamak\u2019 anlam\u0131na gelmesi Afrika co\u011frafyas\u0131ndaki kullan\u0131m\u0131ndan etkilendi\u011fine i\u015faret ediyor. Latince\u2019de \u2018narium\u2019, \u0130branice\u2019de \u2018natruna\u2019 deniyordu. Avrupa dillerinde de bilhassa Arap\u00e7a\u2019daki \u2018natr\u00fbn\u2019 s\u00f6yleni\u015fi esas al\u0131narak \u2018natron\u2019 dendi. \u015eimdilerde buna \u2018sodyum karbonat\u2019 veya k\u0131saca \u2018soda\u2019 da deniliyor.<\/span><\/p> \t\t\t\t","slug":"abd-afrika-ve-turkiyenin-natron-rekabeti","tags":"K\u00f6\u015fe Yaz\u0131s\u0131","meta_title":"ABD-Afrika ve T\u00fcrkiye\u2019nin NATRON REKABET\u0130","meta_description":"PROF. DR. AHMET KAVAS","meta_keywords":"K\u00f6\u015fe Yaz\u0131s\u0131","news_cover_min":null,"news_cover":null,"news_video_min":null,"news_video":null,"view_count":1117,"cropped_1200x675":null,"user":{"id":30,"name":"AHMET","surname":"KAVAS","email":"prof-dr-ahmet-kavas@gmail.com","slug":"prof-dr-ahmet-kavas","avatar":"\/front\/uploads\/avatar\/17336916002RXDhDXyMw3kEXW.webp","status":1,"role":1,"email_verified_at":null,"orde":null,"created_at":"2022-10-24T11:09:13.000000Z","updated_at":"2024-12-18T09:44:44.000000Z","seo_title":null,"seo_description":null},"translations":[{"id":23479,"is_featured":0,"is_amp":0,"is_ads":0,"ads_link":null,"post_id":23380,"locale":"tr","category_id":73,"title":"ABD-Afrika ve T\u00fcrkiye\u2019nin NATRON REKABET\u0130","home_title":null,"sub_title":null,"slider_title":null,"slider_title_2":null,"slider_spot_title":null,"slider_spot_title_2":null,"subtitleuse":0,"description":null,"content":" \t\t\t\t\t \t\t\t\t\t

* G\u00fcn\u00fcm\u00fczde adeta b\u00fcy\u00fcl\u00fc bir mineral olarak tarif edilen natron, end\u00fcstride bir\u00e7ok alanda kullan\u0131l\u0131yor. Cam \u00fcretimi, deri tabaklama, ka\u011f\u0131t\u00e7\u0131l\u0131k, tekstilde kurulama ile sertle\u015ftirme, metal\u00fcrji, kozmetikte deodorant gibi \u00fcr\u00fcnler, bu alanlara \u00f6rnek olarak g\u00f6sterebilir.<\/strong><\/span><\/p>

* Her t\u00fcrl\u00fc hamur i\u015finde kabartma tozu ve bir\u00e7ok yeme\u011fin lezzet bile\u015feni olan natronun anavatan\u0131 Afrika. Fakat ABD, d\u00fcnya natron tedarikinde birinci s\u0131raya \u00e7\u0131kt\u0131. T\u00fcrkiye, rezerv bak\u0131m\u0131ndan ikinci s\u0131rada. Di\u011fer \u00fclkeler ise Bostvana, Kenya, \u00c7ad, Tanzanya, Mali ve Nijer. <\/strong><\/span><\/p>

PROF. DR. AHMET KAVAS<\/strong><\/span><\/p>

Kulland\u0131\u011f\u0131m\u0131z baz\u0131 ihtiya\u00e7 maddelerinin tarihlerinin binlerce y\u0131l geriye gitti\u011fini ka\u00e7 ki\u015fi bilir. Adeta t\u00fcm insanl\u0131\u011f\u0131n ortak de\u011feri gibidirler ve uzun zaman dayanmalar\u0131 i\u00e7in korunmak istenen \u00fcr\u00fcnler, mumyalar, beden temizli\u011fi, cam ve benzerlerinin yap\u0131m\u0131, insanlar kadar hayvanlarda g\u00f6r\u00fclen nice hastal\u0131klar\u0131 iyile\u015ftirme amac\u0131yla elementler aras\u0131nda \u2018Na\u2019 sembol\u00fc ile ifade etti\u011fimiz natron, hep vazge\u00e7ilmez oldu. <\/span><\/p>

Eski M\u0131s\u0131r\u2019da bundan 4-5 bin y\u0131l \u00f6nceki antik d\u00f6nemde Nitrie, ya da Natrun Vadisi denilen kuru bir g\u00f6l\u00fcn bulundu\u011fu yerden \u00e7\u0131kar\u0131lan \u2018natron\u2019, adeta kutsal bir madde gibi g\u00f6r\u00fcl\u00fcrd\u00fc. Prensler, krallar ve \u00f6zellikle firavunlar i\u00e7in verilecek en k\u0131ymetli hediyeler aras\u0131ndayd\u0131. Bir d\u00f6nem bu mineral, kraliyetin tekelindeydi. Mumya yap\u0131m\u0131nda kurutulmas\u0131 istenen ceset, natronlu havuza dald\u0131r\u0131l\u0131rd\u0131. Kullan\u0131lan mekanlar\u0131n temizli\u011fi, insanlar bedenlerini y\u0131karken ve di\u015flerini gargara yaparken mutlaka bunu tercih ederlerdi. Cam ve seramik yap\u0131m\u0131nda \u2018M\u0131s\u0131r mavisi\u2019 denilen rengin de bununla sa\u011fland\u0131\u011f\u0131 ancak 2015 y\u0131l\u0131nda anla\u015f\u0131ld\u0131. Bu gelenek Roma i\u00e7in de aynen ge\u00e7erli oldu ve gemilerle bu madde talep edilen yerlere ta\u015f\u0131n\u0131rd\u0131. Fakat bilinen t\u00fcm ge\u00e7mi\u015f \u00e7a\u011flarda ve hatta g\u00fcn\u00fcm\u00fczde bile natrona B\u00fcy\u00fck Sahra ve \u00e7evresindeki topluluklar kadar insan sa\u011fl\u0131\u011f\u0131 ve hayvan bak\u0131m\u0131ndaki en s\u0131radan ihtiya\u00e7larda bunun de\u011ferinin bilinmedi\u011fi iddia edilebilir.<\/span><\/p>

Natronun madencilik biliminde ilk defa yer almas\u0131n\u0131, \u0130sve\u00e7li kimyac\u0131 Johan Gottschalk Wallerius, 1747 y\u0131l\u0131nda sa\u011flad\u0131. Kimyac\u0131lar\u0131n tabii olan\u0131na alkali mineral dedikleri bir madde. Frans\u0131zlar, 19. y\u00fczy\u0131l\u0131n sonlar\u0131 ve 20. y\u00fczy\u0131l\u0131n ba\u015flar\u0131nda B\u00fcy\u00fck Sahra b\u00f6lgesini i\u015fgal ettiklerinde \u00f6zellikle Mali, Nijer ve \u00c7ad\u2019da geleneksel olarak t\u00fcketilen natron yataklar\u0131n\u0131 \u00f6\u011frenip buralardan k\u0131sa zamanda istifade etmeye ba\u015flad\u0131. \u015eimdilerde \u00f6zellikle sadece Nijer\u2019de koruma alt\u0131da tutulan 300 kadar z\u00fcrafan\u0131n say\u0131s\u0131 artsa da hem bu hayvanlar hem de bunlar\u0131n da gereksinim duydu\u011fu natron, mevcut \u00fcretilme \u015fekli y\u00fcz\u00fcnden yok olma tehdidi alt\u0131nda. Bilhassa da \u00c7ad\u2019\u0131n en \u00f6nemli ge\u00e7im kaynaklar\u0131 aras\u0131nda hayvanc\u0131l\u0131k ve ziraat ba\u015f\u0131 \u00e7ekerken hen\u00fcz \u00e7ok az\u0131 i\u015fletilebilen hammadde kaynaklar\u0131 aras\u0131nda natron da alt\u0131n ve tuz gibi \u00f6nde geliyor. <\/span><\/p>

TAB\u0130\u0130 VE SENTET\u0130K M\u00dcCADELES\u0130<\/strong><\/span><\/p>

Natron, g\u00fcn\u00fcm\u00fczde iki \u015fekilde elde ediliyor. Birincisi; \u00e7o\u011fu kuru tuz g\u00f6lleri, tuzlu topraklar ve \u00e7evrelerinden sa\u011flanan tabii \u015fekilde, ikincisi ise sanayide kimyevi i\u015flemlerle ar\u0131tma, safla\u015ft\u0131rma ve kurutma yoluyla \u00fcretilen sentetik \u00fcr\u00fcn. Hatta s\u0131v\u0131larda sodan\u0131n miktar\u0131n\u0131 \u00f6l\u00e7mek i\u00e7in geli\u015ftirilen alete de natrometre deniliyor. Halen bu minerale duyulan ihtiyac\u0131n 2018 y\u0131l\u0131 itibar\u0131yla y\u00fczde 73\u2019\u00fc kimyevi bile\u015fenlerle temin edilirken, sadece y\u00fczde 27\u2019si do\u011frudan binlerce y\u0131ld\u0131r bulundu\u011fu yerlerden tespit edilerek \u00e7\u0131kar\u0131l\u0131yor. Bilhassa geli\u015fmi\u015f \u00fclkelerdeki t\u00fcm \u00fcr\u00fcnler hakk\u0131nda ger\u00e7ek\u00e7i rakamlar verilse de Afrika\u2019n\u0131n zor \u015fartlar\u0131nda elde edilen veriler kullan\u0131lan bu mineralin miktar\u0131n\u0131n \u00e7ok alt\u0131nda. <\/span><\/p>

Tabiatta bulundu\u011fu \u015fekliyle natron, bir\u00e7ok \u00fclkede yeni ke\u015ffedilse de M\u0131s\u0131r, Libya, \u00c7ad ve Nijer\u2019de as\u0131rlard\u0131r bilinir ve kullan\u0131l\u0131rd\u0131. \u015eimdilerde Kenya, Tanzanya ve Bostvana\u2019da da ciddi natron kaynaklar\u0131 tespit edildi. Avrupa\u2019da bilinen tabii natron yoksa da ABD Wyoming\u2019de bunun bulunmas\u0131yla birlikte farkl\u0131 bir s\u00fcre\u00e7 geli\u015fti ve adeta d\u00fcnya piyasas\u0131n\u0131n tekeli oldu. Tabii olan bulunmadan da sentetik \u00fcretimde ba\u015f\u0131 \u00e7ekiyordu. Ancak do\u011fal olan\u0131 hem daha az enerji t\u00fcketimi hem de fazla ra\u011fbet g\u00f6rmesi sebebiyle rekabeti k\u0131z\u0131\u015ft\u0131rd\u0131. <\/span><\/p>

Sentetik natrona gelince, ilk defa Frans\u0131z Nicolas Leblanc, 1797\u2019de deniz tuzu, s\u00fclf\u00fcrik asit, odun k\u00f6m\u00fcr\u00fc ve kire\u00e7 ta\u015f\u0131 kar\u0131\u015ft\u0131rarak sodyum karbonat \u00fcretti. Onun bu icad\u0131n\u0131 Bel\u00e7ikal\u0131 kimyager Ernest Solvay, 1860\u2019l\u0131 y\u0131llarda daha da ilerletip geli\u015ftirdi. Solvay s\u00fcrecinde (2018\u2019de y\u00fczde 46) \u00f6ncekinden daha az \u0131s\u0131tma i\u015flemi gerekiyordu. \u015eimdilerde \u00c7in de Hou (2018\u2019de y\u00fczde 23) s\u00fcreci ile piyasada yerini ald\u0131. ABD\u2019deki natron yataklar\u0131 bulunana kadar en b\u00fcy\u00fck miktarda \u00fcretimi yine bu \u00fclke yap\u0131yordu. Ne zaman ki tabii \u00fcr\u00fcn daha k\u0131ymetli oldu\u011fu i\u00e7in k\u0131sa zamanda kimyasal i\u015flemlerle elde edilenler yerine buna ge\u00e7ildi ve daha \u00f6nce a\u00e7\u0131lan bir\u00e7ok fabrika kapat\u0131ld\u0131. Avrupa \u00fclkeleri mevcut ihtiya\u00e7lar\u0131n\u0131 h\u00e2l\u00e2 \u00fcretimle elde ediyor.<\/span><\/p>

D\u00fcnyan\u0131n mevcut natron rezervleri 25 milyar ton olarak hesaplan\u0131yor ve bunun 23 milyarl\u0131k k\u0131sm\u0131 ABD\u2019de deniliyor. \u015eimdilik ikinci b\u00fcy\u00fck kaynak 840 milyon tonluk rezerv ile T\u00fcrkiye\u2019de olup bunu 400 milyon ton ile Bostvana ve 7 milyon ton ile Kenya takip ediyor. \u00c7ad, Tanzanya, Mali ve Nijer gibi \u00fclkelerdeki kaynaklar\u0131n ne kadar oldu\u011fu hen\u00fcz tam bilinmiyor. <\/span><\/p>

G\u00fcn\u00fcm\u00fczde milyonlarca ton natrona, yani sodyum karbonata ihtiya\u00e7 aral\u0131ks\u0131z devam ediyor ve 1988\u2019de talep 34 milyon ton iken, 1991\u2019de 32 milyon tona d\u00fc\u015ft\u00fc. Her ge\u00e7en sene talepte azalma ba\u015flad\u0131 ve 2018 y\u0131l\u0131nda elde edilen 15 milyon ton natronun 12 milyon ton kadar\u0131n\u0131 tek ba\u015f\u0131na ABD sa\u011flad\u0131. Bunun da 6.9 milyon tonunu ihra\u00e7 ederek ciddi gelir elde etti. Oysa bu \u00fcr\u00fcn, 1938 y\u0131l\u0131na kadar bu \u00fclkedeki 17 kimya fabrikas\u0131nda sentetik \u00fcretimle elde ediliyordu. Wyoming natron yataklar\u0131n\u0131n bulunmas\u0131yla tabii ve sentetik natron aras\u0131ndaki rekabette kazanan birincisi oldu ve ikincisini \u00fcreten son fabrika 1979\u2019da \u00fcretimini durdurdu. \u0130htiya\u00e7 sahibi \u00fclkelere de en fazla \u00fcr\u00fcn ihra\u00e7 eden \u00fclkedir. Halen d\u00fcnya genelinde y\u0131ll\u0131k t\u00fcketilen tabii natronun oran\u0131 y\u00fczde 27 olup bunun y\u00fczde 94\u2019\u00fc ABD taraf\u0131ndan sa\u011flan\u0131yor. Kanada, Avustralya\u2019n\u0131n g\u00fcneyi, \u0130talya, Mo\u011folistan, \u00c7in, \u0130ran, Bolivya, Arjantin ve Macaristan\u2019da az da olsa bulunuyor. Ancak \u00f6zellikle Avrupa\u2019da sentetik \u00fcretim devam ediyor. <\/span><\/p>

AFR\u0130KA NATRONU <\/strong><\/span><\/p>

M\u0131s\u0131r\u2019daki tarihte kullan\u0131lan ilk natron yataklar\u0131 yan\u0131nda Libya\u2019n\u0131n \u00f6zellikle Fizan\u2019daki kaynaklar\u0131 \u015fimdiye kadar bilinen en erken d\u00f6nemlerde kullan\u0131l\u0131yordu. Afrika\u2019n\u0131n farkl\u0131 co\u011frafyalar\u0131nda baz\u0131 g\u00f6llerin kenarlar\u0131nda beyaz ve solgun bir madde \u015feklinde bulunuyor ve ciddi oranlarda ihtiya\u00e7 kar\u015f\u0131lan\u0131yor. \u0130smini bundan alan ve \u2018trona\u2019 denilen mineral de y\u00fczde 70 gibi b\u00fcy\u00fck bir oranda natron i\u00e7eriyor, soda veya sodyum karbonat bundan elde ediliyor. \u00c7ad, k\u0131tan\u0131n bu mineral bak\u0131m\u0131ndan en zengin yataklar\u0131na sahip olup Tibesti, Ennedi, \u00c7ad G\u00f6l\u00fc ve Kanim isimli d\u00f6rt ayr\u0131 b\u00f6lgesinde bol miktarda bulunuyor. <\/span><\/p>

Tanzanya\u2019da Kenya s\u0131n\u0131r\u0131na yak\u0131n 980 kilometrekarelik Natron G\u00f6l\u00fc ile Kenya taraf\u0131nda da Magadi G\u00f6l\u00fc ayn\u0131 \u015fekilde natron bak\u0131m\u0131ndan \u00e7ok \u00f6nemli bir kaynak. Bilhassa Natron G\u00f6l\u00fc\u2019ne su zannedip dalan ku\u015flar\u0131n \u00f6l\u00fcp adeta ta\u015f kesildikleri bundan y\u0131llar \u00f6nce g\u00f6zlendi. Bostvana da bu minerale sahip \u00fclkeler aras\u0131nda. \u0130\u00e7lerinde Tanzanya hari\u00e7 hepsinden az veya \u00e7ok ticari ama\u00e7la istifade ediliyor. Ancak hen\u00fcz rezervleri konusunda kesin bir tahminde bulunulmad\u0131\u011f\u0131 i\u00e7in bu kaynaklar t\u00fcm hayati \u00f6zelliklerine ra\u011fmen adeta milyonlarca ton ABD\u2019nin tabii ve sentetik natronu yan\u0131nda yok say\u0131l\u0131yor. Ya da Afrika \u00fczerine 21. y\u00fczy\u0131l siyasetlerini \u015fimdilerde belirleyenler bu minerale insanl\u0131\u011f\u0131n ne kadar ihtiya\u00e7 duyaca\u011f\u0131n\u0131 tahmin ettikleri i\u00e7in buna sahip Afrika \u00fclkelerinin kullan\u0131m\u0131n\u0131 ba\u015fta kendi pazarlar\u0131n\u0131 kaybetmemek gibi ba\u015fka geli\u015fmelerle \u00f6nl\u00fcyorlar.<\/span><\/p>

\u00c7ad G\u00f6l\u00fc\u2019n\u00fc besleyen \u00f6nemli nehirlerden \u015eari, her y\u0131l y\u00fczbinlerce ton mineral ta\u015f\u0131yor ve bunlar i\u00e7inde natron da bulunuyor. \u00dclkenin kuzeyinde kuru ve tuzlu yap\u0131s\u0131yla bilinen eski g\u00f6llerden de bu \u00fcr\u00fcn tabii olarak elde ediliyor. Her y\u0131l 50 veya 100 kg\u2019l\u0131k 260 bin \u00e7uval toz halinde, 525 bin \u00e7uval irili ufakl\u0131 natron da kamyonlarla ta\u015f\u0131n\u0131yor. Toplam 35 bin ton hesap edilen bu mineralin y\u0131ll\u0131k \u00fcretiminin y\u00fczde 35\u2019i \u00c7ad i\u00e7inde, y\u00fczde 29\u2019u Nijerya\u2019da, y\u00fczde 20\u2019si Kamerun\u2019da ve y\u00fczde 7\u2019lik k\u0131sm\u0131 da Orta Afrika Cumhuriyeti\u2019nde t\u00fcketiliyor. \u0130nsanlar\u0131n y\u0131lda ortalama 150 gr t\u00fcketti\u011fi natrona hayvanlar ise kilolarca ihtiya\u00e7 duyuyor. Hatta beslendikleri otlardan daha \u00f6nemli konumda. \u00c7\u00fcnk\u00fc yeti\u015ftiriciler her t\u00fcrl\u00fc hayvan hastal\u0131klar\u0131n\u0131 bununla koruduklar\u0131 gibi iyi bir beslenme i\u00e7in de gerekli g\u00f6r\u00fcyor. Bu sebeple \u00c7ad\u2019\u0131n bir taraftan b\u00fcy\u00fck g\u00f6lden ve di\u011fer taraftan kuzeydeki \u00e7\u00f6lden \u00fcretti\u011fi natronunun Sudan, Orta Afrika, Nijerya ve Kamerun\u2019da b\u00fcy\u00fck miktarlarda t\u00fcketildi\u011fi biliniyor. Ne yaz\u0131k ki 1930\u2019lara kadar ticari de\u011feri \u00e7ok yoktu. Aradan ge\u00e7en her y\u0131l daha fazla hayvan yeti\u015ftiricisinin buna talebi art\u0131yor ve hassaten 2000\u2019li y\u0131llarda \u00f6nemli bir kazan\u00e7 kayna\u011f\u0131na d\u00f6n\u00fc\u015ft\u00fc\u011f\u00fc g\u00f6r\u00fcl\u00fcyor.<\/span><\/p>

KULLANIM ALANI GEN\u0130\u015e<\/strong><\/span><\/p>

Sodyum karbonat olarak bildi\u011fimiz teknik ama\u00e7l\u0131 elde edilen natron, \u00f6zellikle cam \u00fcretimi, deri tabaklama, k\u00e2\u011f\u0131t\u00e7\u0131l\u0131kta, tekstilde kurulama ve sertle\u015ftirme, metal\u00fcrjide, kozmetikte deodorant gibi \u00fcr\u00fcnlerin \u00fcretiminde ve bah\u00e7ecilik alanlar\u0131nda kullan\u0131l\u0131yor. Ama g\u0131da i\u00e7in \u00fcretilenin en \u00f6nemli yan\u0131, insanlar\u0131n her t\u00fcrl\u00fc hamur i\u015finde kabartma tozu ve bir\u00e7ok yeme\u011fi pi\u015firirken lezzet katmak i\u00e7in t\u00fckettikleri bir mineral.<\/span><\/p>

ADETA B\u00dcY\u00dcL\u00dc B\u0130R M\u0130NERAL<\/strong><\/span><\/p>

G\u00fcn\u00fcm\u00fczde adeta b\u00fcy\u00fcl\u00fc bir varl\u0131k olarak tarif edilen natron isimli bu tabii mineral; alerjiye neden olmamas\u0131, toksit i\u00e7ermemesi ve \u00e7evreye zarar vermemesi bak\u0131m\u0131ndan \u00e7ok \u00f6nemli. Adeta sihirli bir toz da denen ve di\u011fer ad\u0131yla sodyum karbonat olarak bilinen mineral, insan besini hamur ve di\u011fer mutfak yemeklerinde, hayvanlar i\u00e7in her t\u00fcrl\u00fc hastal\u0131\u011fa kar\u015f\u0131 bir besin maddesi \u00f6zelli\u011fi yan\u0131nda, sanayinin baz\u0131 kollar\u0131nda son derece gerekli. \u00c7ama\u015f\u0131rlar\u0131n beyazlat\u0131lmas\u0131, derilerin tabaklanmas\u0131 ve hayvan eti ile bal\u0131klar\u0131n kurutularak korunmas\u0131, antibiyotik \u00f6zellikleri i\u00e7in aranan bir \u00fcr\u00fcn. Dahas\u0131 sulu olarak kullan\u0131nca maddelerin yumu\u015fat\u0131lmas\u0131n\u0131 sa\u011fl\u0131yor. Kahve, \u00e7ay, t\u00fct\u00fcn lekeleri yan\u0131nda di\u015f plaklar\u0131n\u0131 temizliyor ve a\u011f\u0131z kokusunu gideriyor. \u00d6zellikle ayaklar ba\u015fta olmak \u00fczere v\u00fccut organlar\u0131n\u0131n yorgunlu\u011funu al\u0131yor. Kimya end\u00fcstrisinde tabii haliyle soda ve sodyum karbonat i\u00e7eri\u011fi ile do\u011fal bir hammadde. Morglar\u0131n bak\u0131m\u0131nda da buna gereksinim duyuluyor. M\u0131s\u0131r\u2019da ve Sudan\u2019da yap\u0131 malzemesi olarak kullan\u0131ld\u0131\u011f\u0131 gibi t\u0131pta ila\u00e7, kozmetik sanayinde temizlik malzemesi deterjan ve sabun \u00fcretiminde de \u00f6nemli katk\u0131 maddesi. K\u00fc\u00e7\u00fck yaralanmalarda dezenfektan ve hatta b\u00f6ceklere kar\u015f\u0131 bir ila\u00e7 olarak tercih ediliyor. Daha da \u00f6nemlisi \u00c7ad\u2019da gastrit gibi mide rahats\u0131zl\u0131klar\u0131nda kullan\u0131l\u0131yor. Bilhassa v\u00fccuttaki pH de\u011feri dedi\u011fimiz su miktar\u0131n\u0131 dengede tutup da\u011f\u0131t\u0131m\u0131n\u0131 sa\u011flamas\u0131 \u00f6nemli bir \u00f6zelli\u011fi olarak g\u00f6r\u00fcl\u00fcyor.<\/span><\/p>

T\u00dcRK\u0130YE NATRON-SOYDUM KARBONAT REZERV\u0130NDE D\u00dcNYA \u0130K\u0130NC\u0130S\u0130<\/strong><\/span><\/p>

T\u00fcrkiye\u2019de ise 1979 y\u0131l\u0131nda Ankara Beypazar\u0131\u2019nda natron\/sodyum karbonat yataklar\u0131 tespit edildi. 1995 y\u0131l\u0131nda i\u015fletilmesi \u00f6ng\u00f6r\u00fclm\u00fc\u015fse de ancak 2009 y\u0131l\u0131nda i\u015fletilmeye al\u0131nabildi. \u015eimdilerde y\u0131lda 1.7 milyon ton natron \u00e7\u0131kar\u0131l\u0131yor. Ayr\u0131ca Kazan\u2019da da y\u0131ll\u0131k miktar 2.7 milyon ton olarak hesap ediliyor.<\/span><\/p>

F\u0130ZAN\u2019IN BA\u015eLICA GEL\u0130R KAYNA\u011eIYDI<\/strong><\/span><\/p>

Osmanl\u0131 Devleti\u2019nin \u0130stanbul\u2019a en uzak ve gidilmesi en zor idari b\u00f6lgelerinden biri, bug\u00fcnk\u00fc Libya s\u0131n\u0131rlar\u0131 i\u00e7indeki Trablusgarp eyaletine ba\u011fl\u0131 Fizan Sanca\u011f\u0131 idi. Buras\u0131, ayn\u0131 zamanda \u00c7ad G\u00f6l\u00fc \u00e7evresine kadar uzanan geni\u015f co\u011frafyaya a\u00e7\u0131lan en \u00f6nemli kap\u0131 konumundayd\u0131. \u00c7o\u011fu k\u00f6y b\u00fcy\u00fckl\u00fc\u011f\u00fcndeki 100 kadar yerle\u015fim yerinden bir k\u0131sm\u0131n\u0131n ge\u00e7im kayna\u011f\u0131, ar\u015fiv belgelerimiz ve d\u00f6nemin yaz\u0131l\u0131 eserlerinden \u00f6\u011frendi\u011fimize g\u00f6re, \u2018natrun\u2019 denilen mineralden sa\u011flan\u0131yordu. Bunun nas\u0131l elde edildi\u011fi, ne ama\u00e7la kullan\u0131ld\u0131\u011f\u0131, al\u0131\u015fveri\u015f usulleri, daha da \u00f6nemlisi ta\u015f\u0131nmas\u0131 s\u0131ras\u0131nda ya\u015fanan geli\u015fmeler hakk\u0131nda s\u0131n\u0131rl\u0131 da olsa bilgiler \u0130stanbul\u2019a gelirdi. Yani natron, Fizan\u2019\u0131n ba\u015fl\u0131ca gelir kayna\u011f\u0131yd\u0131 ve ayn\u0131 isimli kuru bir g\u00f6lden \u00e7\u0131kar\u0131l\u0131rd\u0131. B\u00f6lge ahalisinin en \u00f6nemli g\u0131da maddesi t\u00fcm tarih boyunca daima hurma olsa da be\u015f k\u00fc\u00e7\u00fck g\u00f6lden \u00e7\u0131kard\u0131klar\u0131 natron kar\u015f\u0131l\u0131\u011f\u0131nda g\u00fcneydeki B\u00fcy\u00fck Sahra ve g\u00fcneydo\u011fusundaki Sudan\u2019dan getirdikleri ticaret mallar\u0131n\u0131 al\u0131p satarak ge\u00e7imlerini sa\u011flarlard\u0131.<\/span><\/p>

YEMEKLER\u0130N LEZZET B\u0130LE\u015eEN\u0130<\/strong><\/span><\/p>

\u00c7adCumhuriyeti\u2019ne yolu d\u00fc\u015fenler, yerel yemekler hakk\u0131nda bilgi almak istediklerinde, \u00f6zellikle ba\u015flang\u0131\u00e7ta yenen bizim \u00e7orbam\u0131z benzeri sulu yeme\u011fe ve di\u011fer baz\u0131lar\u0131na, ad\u0131na \u2018natron\u2019 dedikleri bir mineralin kat\u0131ld\u0131\u011f\u0131n\u0131 \u00f6\u011frenmekte gecikmezler. Her ne kadar bu \u00fclke M\u00fcsl\u00fcmanlar\u0131 aras\u0131nda toplu iftar ziyafeti verme gelene\u011fi yayg\u0131n de\u011filse de \u015fayet bu anlamda bir giri\u015fim olursa veya aileler, hatta dostlar bir araya geldiklerinde natronlu \u00e7orba olmadan sofra kurulamaz. \u00d6yle ki, buna Arap\u00e7a\u2019n\u0131n b\u00f6lgedeki leh\u00e7esiyle \u2018atrun\u2019 da derler. \u0130ster istemez ilk merak bunun ne t\u00fcr bir madde oldu\u011funu sorgulamakla ba\u015fl\u0131yor.<\/span><\/p>

Nijer\u2019in co\u011frafi olarak en geni\u015f topraklar\u0131na sahip Agadez b\u00f6lgesinde her y\u0131l ekim ay\u0131nda d\u00fczenlenen \u2018tuzla temizleme\u2019 t\u00f6renine \u00fclkenin bir\u00e7ok y\u00f6resinden gelen \u00f6zellikle g\u00f6\u00e7ebe Tuareg ve Pular (P\u00f6l) toplumlar\u0131, davetli t\u00fcm resmi erkan\u0131n huzurunda \u015fenlik havas\u0131nda g\u00f6steri yaparlar. Bu, ayn\u0131 zamanda k\u00fclt\u00fcrel, siyasi ve ekonomik etkile\u015fim ortam\u0131 sa\u011flar. Y\u0131lda bir kez de olsa hayvanlar\u0131 i\u00e7in gerekli natron ve tuz ihtiyac\u0131 bu vesileyle giderilmeye \u00e7al\u0131\u015f\u0131l\u0131r. \u015eimdilerde ter\u00f6r sebebiyle Mali, Burkina, Nijerya, Cezayir gibi \u00fclkeler bu t\u00fcr kat\u0131l\u0131mlara pek ilgi g\u00f6steremiyorlar. <\/span><\/p>

T\u00dcM D\u0130LLERDE KULLANIMI M\u00dc\u015eTEREK<\/strong><\/span><\/p>

Kullan\u0131ld\u0131\u011f\u0131co\u011frafyalar ve uzun as\u0131rlar ihtiya\u00e7 malzemesi olarak \u00f6nemini korumas\u0131 kadar isim olarak ifade edilen \u2018natron\u2019 kelimesi de ufak telaffuz de\u011fi\u015fikliklerine ra\u011fmen bug\u00fcnlere ula\u015ft\u0131. Eski M\u0131s\u0131rl\u0131lar\u0131n Neter dedikleri kuru g\u00f6l\u00fcn yak\u0131n\u0131nda \u00e7\u0131kar\u0131rlar ve onu \u2018nitry, netjer\u2019, yani \u2018kutsal olmak\u2019 anlam\u0131nda kullan\u0131rlard\u0131. Yunanl\u0131lar onlardan bunu al\u0131rken ismini de \u2018nitron\u2019 \u015feklinde korudular. Eski Yunanca\u2019da \u2018natro\u2019 kelimesinin \u2018y\u0131kamak\u2019 anlam\u0131na gelmesi Afrika co\u011frafyas\u0131ndaki kullan\u0131m\u0131ndan etkilendi\u011fine i\u015faret ediyor. Latince\u2019de \u2018narium\u2019, \u0130branice\u2019de \u2018natruna\u2019 deniyordu. Avrupa dillerinde de bilhassa Arap\u00e7a\u2019daki \u2018natr\u00fbn\u2019 s\u00f6yleni\u015fi esas al\u0131narak \u2018natron\u2019 dendi. \u015eimdilerde buna \u2018sodyum karbonat\u2019 veya k\u0131saca \u2018soda\u2019 da deniliyor.<\/span><\/p> \t\t\t\t","slug":"abd-afrika-ve-turkiyenin-natron-rekabeti","orjinalimage":null,"news_cover_min":null,"news_cover":null,"news_video_min":null,"news_video":null,"cropped_638x552":null,"cropped_310x208":null,"cropped_416x247":null,"cropped_197x247":null,"cropped_416x600":null,"cropped_1200x675":null,"tags":"K\u00f6\u015fe Yaz\u0131s\u0131","meta_title":"ABD-Afrika ve T\u00fcrkiye\u2019nin NATRON REKABET\u0130","meta_description":"PROF. DR. AHMET KAVAS","meta_keywords":"K\u00f6\u015fe Yaz\u0131s\u0131","view_count":1117,"yt":0,"ytid":"","ytimage":null,"imgdate":"2000-01-01 00:00:00","cuff_cover":null,"cropped_358x214":null,"cropped_842x474":null}]}}